Wersja do druku Brak logowania
Zaloguj mnie | Pomoc

Trzynastozgłoskowiec

Dobra, czasem sobie śpiewamy, czasem żartujemy... ale czasem trzeba też coś powiedzieć w prostych, żołnierskich słowach -

Trzynastozgłoskowiec to niezwykle rozpowszechniony w polskiej poezji wzorzec wersu, liczący, jak sama nazwa wskazuje, trzynaście zgłosek czyli sylab.

Ale sama liczba zgłosek to nie wszystko. Żeby trzynastozgłoskowiec zasługiwał na swoją nazwę, konieczne są inne też cechy, z których najważniejsza jest średniówka po siódmej zgłosce (na zasadach wyjątku: po ósmej).

Trzynastozgłoskowiec przynależy do systemu sylabicznego. W wersyfikacji polskiej typowy schemat trzynastozgłoskowca to 7ż+6ż, gdzie ż oznacza średniówkę i klauzulę tzw. żeńską z akcentem paroksytonicznym, czyli na przedostatniej sylabie. Zatem schemat sylabicznego trzynastozgłoskowca możemy zapisać jako:

 | 

gdzie - sylaba akcentowana, - sylaba nieakcentowana, - sylaba akcentowana bądź nieakcentowana, | - średniówka.

Można próbować realizować trzynastozgłoskowiec w obrębie systemu sylabotonicznego. Jednak jest to już ćwiczenie z zakresu nieco dekadenckich.

Przykład: trzynastozgłoskowiec jako jambiczny hiperkatalektyczny sześciostopowiec:

[ ] [ ] [ ] [ ] [ ] [ ]

Tylko spokojnie! Jambiczny - bo składający się z jambów (w schemacie powyżej ujęte są w nawiasy kwadratowe). Sześciostopowiec - bo jest ich sześć. Hiperkatalektyczny - bo ostatni z jambów jest mutantem, mianowicie jest powiększony o dodatkową nieakcentowaną sylabę w porównaniu ze wzorcem. (Taką "spuchniętą" stopę rytmiczną również określa się jako hiperkatalektyczną).

W literaturze polskiej trzynastozgłoskowiec zdobył popularność wraz z upowszechnieniem się systemu sylabicznego, którego wybitnym propagatorem był Jan Kochanowski. Trzynastozgłoskowiec bywał z powodzeniem używany właściwie w dowolnej wersyfikacji - od sonetów i oktostychów przez przeróżne formy stroficzne i wiersz stychiczny aż do poematów. Szczególnie często wykorzystywany był w wierszowanych utworach epickich (np. Wojna chocimska Potockiego, Pan Tadeusz Mickiewicza czy Barbara Radziwiłłówna Felińskiego), choć nie był jedyną formą wersu stosowaną w takich utworach (np. Beniowski Słowackiego napisany jest jedenastozgłoskowcem).

Najwcześniejszym znanym nam trzynastozgłoskowcem napisanym po polsku jest przekład łacińskiego Horae canonicae Salvatoris. Oto początkowy fragment tego wiersza:

Jezus Chrystus, Bóg Człowiek, mądrość Oćca swego,
Po czwartkowej wieczerzy czasu jutrzennego,
Gdy się modlił w ogrodzie Oćcu Bogu swemu,
Zdradzon, jęt i wydan jest ludu żydowskiemu.

anonimowy wiersz Godzinek o incipicie Jezus Chrystus, Bóg Człowiek, mądrość Oćca swego,

Utwór powyższy powstał w okolicach początku XV wieku lub nawet końca XIV w., a do naszych czasów dotarł za pomocą odpisu z 1420 roku. Zatem w czasach Kochanowskiego forma ta była już formą od kilku pokoleń w języku poezji kunsztownej obecną.

Spis treści

Przykłady

Czego chcesz od nas, Panie, | za Twe hojne dary?

Jan Kochanowski, "Pieśń XXV"/II


Litwo, Ojczyzno moja, | ty jesteś jak zdrowie

Adam Mickiewicz, "Pan Tadeusz"


Matko! czy są gdzieś jeszcze | te ciche godziny

Krzysztof Kamil Baczyński, "Do matki"


(legenda: | - średniówka, grubo - kluczowe akcentowane sylaby)

Przykłady z nietypową pozycją średniówki

Ukaż mi się, Magdaleno, | ukaż twarz swoje,
Twarz, która prawie wyraża | róża, oboje.

Jan Kochanowski, "Do Magdaleny"

Szczęśliwy ja człowiek, | bych mógł tak użyć tego,
Jakobych się nie omylił, | co jest lepszego;

Jan Kochanowski, "Pieśń VIII"/I

W Nazaret dziewica, | czysta, panna Maryja,
Pozdrowienie wzięła | od świętego anioła,

"Polskie pieśni katolickie", zebrał M. Bobowski

Jako że pełny tytuł opracowania brzmi "Polskie pieśni katolickie od najdawniejszych czasów do końca XVI wieku", postawiłbym tezę, że powyższy fragment nie jest przykładem trzynastozgłoskowca sylabicznego z ustaloną średniówką (który w tamtych czasach dopiero się wykształcał jako forma), a podział wersów narzuca mi się taki:

[W Nazaret] [dziewica czysta], [panna] [Maryja],
[Pozdrowienie] [wzięła od] [świętego] [anioła],

Czyli tak po trochu wiersza zdaniowego i tonicznego. Dodatkowo, ponieważ ma to być pieśń, to oczywiście wiele zależy od melodii, na jaką to jest śpiewane.
Powyższe było za "Zarys Poetyki" E.Midońska-Brookes, A.Kulawik, M.Tatara Warszawa 1978. Tak swoją drogą to właśnie zaczynam się zastanawiać, że każdy z tych systemów należałoby opisywać historycznie, -- M M

Ważniejsze utwory napisane trzynastozgłoskowcem

Marek Koterski twierdzi, że sporo kwestii w jego filmach było napisane trzynastozgłoskowcem [2].

Referencje

Źródło: "http://poewiki.vot.pl/index.php?title=Trzynastozg%C5%82oskowiec"

Ostatnio zmieniane o 10:06, 19 grudnia 2011


[PoeWiki]

Edytuj
Historia strony

Ostatnie zmiany
Losuj stronę
Lista uczestników
Co nowego?
Czerwony Pokój
Kategorie stron
Wszystkie strony


Co tu prowadzi?
Zmiany w powiązanych

Strony specjalne