Wersja do druku Brak logowania
Zaloguj mnie | Pomoc

Renga

(Przekierowano z Poezja łączona)

Renga to japońskie "wiersze łączone", pisane wspólnie przez grupę ludzi zgodnie z określonymi regułami. Najogólniej mówiąc, renga polega na dopisywaniu kolejnych strof przez poszczególnych współautorów. Często spotyka się opinie, że pisanie rengi jest swoistym obrzędem, w którym proces (wspólna obecność i działanie) jest równie ważny jak produkt (gotowy utwór).

Historię tej formy datuje się od VII-VIII w. n.e. Z biegiem czasu wykształciło się sporo wariantów i odmian rengi, różniących się szczegółowymi regułami kompozycji (shikimoku). Rozmiar rengi może się wahać od dwóch strof (ku) do stu i więcej. Typową formą wersyfikacyjną jest przeplatanie się strof siedemnasto- i czternastomorowych, w podziałach, odpowiednio, 5-7-5 i 7-7 mór.

Spis treści

Rozmaitość rengi

Pierwsze istniejące rengi powstały jako waka pisane przez dwóch poetów (a zatem można uznać, że początki tej formy były zbliżone do początków europejskich form poezji zbiorowej). Ta forma rengi była nazywana tan-renga ("krótka renga"). Obok niej ukształtowała się chō-renga ("długa renga"), której typowa długość wynosiła 100 (hyakuin renga) zwrotek, ale mogła sięgać 1000 (senku renga), a nawet 10 000 strof. Wśród powtarzających się formatów rengi znajdują się jeszcze utwory o 36 (opisywane poniżej kasen renga), 44 i 50 strofach. Istnieją też krótsze formaty - 2, 12 (jûnicho renga oraz shisan renga), 13 (jûsanbutsu renga), 16 (shishi renga), 18 (hankasen renga) i 20 (nijûin renga) zwrotkowe.

Renga w swojej pierwotnej odmianie była gatunkiem bardzo poważnym i wymagającym od twórców. W zasadzie musieli oni bardzo dokładnie znać tradycję literatury japońskiej, aby rozumieć wprowadzane odniesienia i dotrzymywać kroku pozostałym uczestnikom procesu tworzenia. Forma ta była dostępna wyłącznie dla wykształconej arystokracji.

Niejako na marginesie tej tradycji pojawiła się renga uprawiana przez niższe warstwy społeczne dla rozrywki - haikai no renga ("zabawowa, komiczna renga"). Do czasów Basho w zasadzie jedyną funkcją tej formy było dostarczenie pretekstu do zabicia pewnej ilości czasu. Stąd też charakterystyczny dla tej odmiany krótki format - poniżej 100 zwrotek - podporządkowany temu, aby czas komponowania utworu mógł się zmieścić się w obrębie kilku godzin.

Główną zasługą Basho w rozwoju rengi było wypracowanie charakterystycznego stylu jej komponowania. Przede wszystkim wyszedł on od plebejskiej formy haikai no renga, która była dostępna dla ludzi literacko niewykształconych. Następnie położył duży nacisk na posługiwanie się w tworzeniu obrazami przyrodniczymi, dzięki czemu wprowadził do tej poezji bogate w metafory medium. Wreszcie promował korzystanie z łączenia emocjonalnego strof (nioi-zuke) kosztem innych rodzajów łączenia (fizycznego, mono-zuke oraz za pomocą znaczenia, imi-zuke). Dzięki czemu forma nabierała charakteru bardziej aluzyjnego.

Oczywiście w miarę rozwoju tej formy pojawiły się też dziwactwa, do których na pewno można zaliczyć rengę jednoosobową - doku-gin renga.

W ramach aktywności PoeWiki powstał przykład 20-strofowego nijûin-renga:

Historia rengi

Najstarsza renga pojawiła się już w pierwszej antologii poezji japońskiej Man'yōshū (VIII w n.e.). Forma ta miała ustaloną postać już w czasach pojawienia się antologii Shin Kokin Wakashū (tytuł oznacza Nowy zbiór dawnych i współczesnych waka, XIII wiek).

Styl Haikai no renga (renga komiczna, renga zabawowa) pojawił się w okresie Muromachi (XIV-XVI w.). Charakterystyczne dla haikai tego okresu było świadome unikanie dalekich połączeń. Niejako aluzyjność była zabroniona, a ulubionym chwytem były podobne do rebusów nawiązania słowne, często oparte na homofonicznych zbieżnościach słów (np. zamek w spodniach i zamek z murami). W wyniku tego uzyskiwano właśnie komiczne zderzenie dwóch zupełnie nieprzystających światów.

Przed pojawieniem się szkoły Basho ważniejszymi szkołami haikai były: szkoła Teimon, szkoła Teitoku i szkoła Danrin.

do uzupełnienia

Kasen renga

Jako przykładowe zostaną omówione reguły jednej z odmian tej formy, 36-strofowej kasen renga. Odmiana ta została zaproponowana przez Matsuo Bashō w XVII w., a następnie dopracowana przez jego uczniów. Jest modyfikacją i rozwinięciem gatunku haikai no renga ("żartobliwe wiersze łączone"), będącego z kolei modyfikacją (według niektórych: wulgaryzacją) jeszcze wcześniejszej "poważnej" rengi, w której, w odróżnieniu od haikai no renga, wolno było używać tylko specjalnego podniosłego języka poetyckiego (utakotoba). We współczenej Japonii rengę o formie nawiązującej do stylu Bashō określa się nazwą renku ("połączone wiersze").

Spotkanie i wspólne działanie

Grupa współautorów rengi (renju) liczy od trzech-czterech do kilkunastu osób. Proces pisania jest koordynowany przez "przewodniczącego" (sabiki), który zatwierdza poszczególne strofy proponowane przez uczestników. Jeżeli sabiki jest cenionym i doświadczonym poetą (co jest najbardziej pożądaną sytuacją), określa się go honorowym tytułem sōshō ("mistrz"). Funkcje poszczególnych uczestników zgromadzenia znajdują odbicie w strukturze powstającej rengi, o czym bardziej szczegółowo napisane jest poniżej. Zasadniczo renga pisana jest w czasie bezpośredniego spotkania współautorów (ichiza), dopuszcza się jednak również tworzenie rengi drogą korepondencyjną (bunnin).

Struktura utworu

Połączenie i odcięcie

Są to fundamentalne zasady konstrukcyjne rengi, definiujące wzajemną relację kolejno powstających strof. Bashō poświęcił tym zasadom wiele uwagi i wprowadził do nich pewne innowacje.

Najkrócej mówiąc, zasada połączenia (tsukeai) określa sposoby nawiązywania strofy do bezpośrednio ją poprzedzającej. Natomiast zasada odcięcia (tenji) wymaga, aby nowa strofa nie miała bezpośredniego związku ze strofą w danym momencie przedostatnią, czyli poprzedzającą strofę poprzedzającą. Przykładowo, jeżeli gotowych jest 20 strof, to nowa, 21. strofa musi łączyć się harmonijnie ze strofą 20., a jednocześnie musi być jak najbardziej skontrastowana ze strofą 19. Natomiast strofa 22. musi łączyć się z 21., a odcinać od 20. - i tak dalej. Właśnie to napięcie między przeciwstawnymi zasadami podobieństwa i kontrastu ma stanowić o atrakcyjności rengi.

Inaczej mówiąc, z zasady połączenia wynika, że każde dwie kolejne strofy rengi powinny dać się razem odczytać jako spójny utwór (czyli strofy 1. i 2., 2. i 3., 3. i 4. itd.), natomiast z zasady odcięcia - że żadne trzy kolejne strofy nie powinny charakteryzować się taką spójnością. Jeżeli nowo dodana strofa łączy się tematycznie lub w inny sposób z przedostatnią z dotychczas napisanych, jest to nazywane "uwstecznieniem" i zasadniczo uważane za niedociągnięcie.

Sposoby realizacji połączenia - tsukeai

Bashō wprowadził podział metod łaczenia na trzy grupy: łączenie fizyczne (mono-zuke), łączenie za pomocą znaczenia (imi-zuke) oraz łączenie emocjonalne (nioi-zuke).

Łączenie fizyczne

Łączenie fizyczne jest stosunkowo najprostszym sposobem łączenia strof rengi. Mamy z nim do czynienia, gdy w kolejnych strofach występuje fizyczny związek między przedmiotami, przestrzenią lub czasem. Przykładowy związek między przedmiotami może wyglądać w ten sposób, że w jednej strofie jest wspomniany telewizor, zaś w drugiej antena lub gdy w pierwszej wspomniany jest samochód, a w drugiej parking. Związki przestrzenne i czasowe zwykle oznaczają kontynuację danej czynności w innym czasie lub przestrzeni. Na przykład jazda samochodem przez las może przechodzić w jazdę przez groblę albo jazda samochodem w lutym może przechodzić w jazdę samochodem rano.

Łączenie za pomocą znaczenia

Łączenie za pomocą znaczenia to sposób łączenia strof, w którym elementem spajającym jest znaczenie słów. Jednym ze sposobów realizacji jest zastosowanie aluzji czy znanego cytatu. Przykładowo mówiąc w pewnej zwrotce o drzewie, możemy zrobić aluzję do niego w następnej, budując ją wokół pokoleń (tworzących przecież drzewo genealogiczne). Z kolei relację poprzez cytat możemy zrealizować, mówiąc w jednej zwrotce o ojczyźnie, a w drugiej o zdrowiu (pamiętamy przecież co nieco jeszcze z Mickiewicza, prawda?). Inne podejście polega na wprowadzeniu powszechnie używanych związków wyrazowych, czyli wspominając w jednej zwrotce coś jasnego, w następnej połączenie możemy zrealizować za pomocą słońca (jasne jak słońce, nie?). Wreszcie może sprowadzać się do typowych kalamburów, np. wspominając w jednej zwrotce pamiętnik, w następnej możemy wprowadzić wiadomości telewizyjne.

Łączenie emocjonalne

Łączenie emocjonalne zostało wprowadzone do praktyki rengi przez Bashō pod nazwą nioi-zuke (dosł. "połączenie przez zapach") i było dalej rozwijane przez jego uczniów. W tym przypadku nie zachodzi bezpośrednie połączenie logiczne czy znaczeniowe, natomiast mówi się, że piszący "wchodzi w świat" poprzedniej strofy i tworzy następną pod wpływem przeważającego nastroju bądź odczucia. Przykładowo można w ten sposób połączyć strofy mówiące o delikatnych kiełkujących pędach ryżu i o nowej miłości. Tego typu łączenie przechodzi płynnie w łączenie przez znaczenie. Z tym ostatnim mamy jednak do czynienia, gdy nawiązanie jest bardziej bezpośrednie, na zasadzie bezpośredniego skojarzenia.[1]

Oczywiście ten rodzaj połączenia jest na tyle niejasny, że pojawiła się konieczność dodatkowego opisania jego zakresu. Bez tego zarówno czytelnik jak i tworzący tego rodzaju połączenie mógłby zagubić się w ogromie możliwości, jakie ono stwarza. Jeden z systemów opisu łączenia emocjonalnego wprowadził uczeń Bashō, Kagami Shikō (1665-1731), wyróżnił on osiem sposobów (hattai) łączenia emocjonalnego t.j. przez: "osobę" (sono hito), "miejsce" (sono ba), "porę roku" (jisetsu), "porę dnia" (jibun), "klimat, pogodę" (tensō), "klimat czasu, okresu, modę" (jigi), "empatię" (kansō) oraz "nostalgiczny obraz" (omokage).

Oto kilka przykładów realizujących te połączenia:

Pewna liczba określeń sposobów łączenia pojawia się w zapiskach Bashō i jego uczniów z odbytych sesji renga. Należą do nich łączenie przez "zapach" (nioi), "echo" (hibiki), "przeniesienie lub odbicie" (utsuri), "kontynuację" (hashiri), "pozycję społeczną" (kurai), "tło" (keiki) oraz wspomniany już "nostalgiczny obraz" (omokage).

Oto kilka przykładów realizacji powyższych połączeń:

Ważne jest, aby mieć świadomość, iż przedstawione tutaj sposoby łączenia to jedynie wskazówki pomagające rozumieć istniejące utwory lub tworzyć nowe. Łączenie zwrotek rengi nie musi się ograniczać do tych sposobów łączenia i przedstawione zestawienie nie ma na celu tłumienia kreatywności na tym polu. Także obecność łączenia jednego rodzaju nie wyklucza tego, że jednocześnie istnieje połączenie innego rodzaju.

Warto też zwrócić uwagę na to, że w tym drugim zestawieniu łączenie typu nioi (łączenie przez zapach, łączenie emocjonalne) jest potraktowane na równi z pewną liczbą innych sposobów łączenia - właściwie wyróżnienie łączenia emocjonalnego jako nadrzędnego sposobu łączenia jest wynikiem procesu krytycznoliterackiego, a nie loginie uzasadnionym krokiem. Łatwo po prostu do jednego worka wsadzić szereg, nawet bardzo odrębnych od siebie, rzeczy, które pochodzą z jednej szkoły.

Sposoby realizacji odcięcia - tenji

Podstawowym celem tenji jest utrzymywanie poczucia różnorodności w rozwoju rengi i zapobieganie tzw. "uwstecznieniu", które można rozumieć jako mechaniczną kontynuację jednego tematu.

"Miejsce i osoba" (zmiana perspektywy narracyjnej): uczeń Bashō, Hokushi, wprowadził klasyfikację strof rengi ze względu na obecność osób w przedstawianej scenie i dalej ze względu na sposób narracji w strofach, ukazujących ludzi.

Realizacja tenji polega w odniesieniu do "miejsca i osoby" na zmienianiu perspektywy narracyjnej ze strofy na strofę oraz każdorazowo między strofą "ostatnią" i "przed-przedostatnią" (tzn. sekwencje strof w rodzaju np. "ja" - "inni" - "ja" albo "miejsce" - "ja i inni" - "miejsce" są niemile widziane).

"Tematy i materiały": zagadnienia, poruszane w rendze, ujęte są w swoistą klasyfikację. Ponieważ według niektórych interpretacji każda renga ma być wręcz symbolicznym przedstawieniem całego wszechświata, trochę na kształt buddyjskiej mandali, dąży się do tego, żeby w jednym utworze znalazło się jak najwięcej grup ze wspomnianej klasyfikacji. Z drugiej strony, dla zachowania zasady odcięcia określa się minimalną liczbę strof, rozdzielających powtórne pojawienie się poszczególnych "tematów" i "materiałów". Przykładowo, słowik bądź świetlik (owad) może pojawić się co najwyżej raz na sto strof.

W praktyce często koordynatorzy sesji przygotowują sobie listę "tematów i materiałów" przewidzianych do zapisania, na której odznaczają to, co już pojawiło się w wierszu. Szczegóły takiej "listy zakupów" różnią się w zależności od szkoły i danego mistrza rengi.

Przykładowe tablice materiałów i tematów:

do uzupełnienia

Inne reguły kasen renga

Zbiór reguł (shikimoku) rengi zawiera wiele dodatkowych zasad, których dokładne poznanie wymaga dłuższej praktyki. Niektóre z tych reguł zostały zaproponowane przez Bashō i jego kontynuatorów, a niektóre zostały przejęte z wcześniejszej tradycji haikai no renga, stąd też mogą kojarzyć się bardziej z towarzyskimi rozrywkami umysłowymi niż z literaturą. Dla przykładu i pokazania charakteru formy wypiszę poniżej niektóre z nich, bez gwarancji, że to kompletny zestaw:

Referencje

  1. ^ Haruo Shirane, Matsuo Basho and The Poetics of Scent, Harvard Journal of Asiatic Studies, tom 52 nr 1, czerwiec 1992, ss 77-110

Źródło: "http://poewiki.vot.pl/index.php?title=Renga"

Ostatnio zmieniane o 09:47, 27 czerwca 2008


[PoeWiki]

Edytuj
Historia strony

Ostatnie zmiany
Losuj stronę
Lista uczestników
Co nowego?
Czerwony Pokój
Kategorie stron
Wszystkie strony


Co tu prowadzi?
Zmiany w powiązanych

Strony specjalne