Wersja do druku Brak logowania
Zaloguj mnie | Pomoc

Pantum

Nie stawiaj tylko na ryż,
siej go między sagowe palmy.
Nie stawiaj na to co śnisz,
gdzie sny, skoro dzień upalny?
/Pantun 18, Antologia literatury malajskiej, przekład Robert Stiller, Biblioteka Narodowa, seria II, 1971 r. str.89/

Spis treści

Pantum czy pantun?

Znamy pantum jako "hipnotyzujący nawrót powtórzeń" wiersza zbudowanego z czterowersowych strof, w których wersy kolejnych zwrotek powtarzają się w oparciu o następujący schemat:

............................. (1)
.............................(2)
.............................(3)
............................. (4)

.............................(5 = 2)
............................. (6)
............................. (7 = 4)
............................. (8)

............................. (9 = 6)
.............................(10)
.............................(11 = 8)
.............................(12)


Co może lepiej zilustruje fragment wiersza Andrzeja Sosnowskiego "Pomona i Wertumnus":

Pomona i Wertumnus

Swawolne witraże i lubieżne freski,
żelazne powoje w parterowych oknach -
nie myśl Pomono, żem zmyślił ten świat
i przęsła twoich marzeń, Wertumnusie.

Żelazne powoje w parterowych oknach
mówią, że miasto okupuje dzieci.
I przęsła twoich marzeń Wertumnusie
są jak uśmiech miasta na końcu ulicy.

Mówią, że miasto okupują dzieci.
Losy tych dzieci nie budzą ciekawości.
Są jak uśmiech na końcu ulicy
w godzinie czarnej wielkiego słońca.
(...)

/A.Sosnowski, "Wiersze", Biuro Literackie Port Legnica 2001, str.34/

Bardziej skomplikowaną definicję podają Arnaut & Karkur w swojej książce, według nich pantum opiera się na następujących, zdecydowanie bardziej restrykcyjnych, zasadach:

  1. Każdy wers musi mieć 8 sylab
  2. Wszystkie strofy mają po cztery wersy
  3. Rymy w strofach mają układ ABBA
  4. Drugi wers każdej strofy musi być pierwszym wersem następnej
  5. Czwarty wers każdej strofy musi być trzecim wersem następnej
  6. Pierwszy wers pierwszej strofy musi być ostatnim wersem ostatniej

W innych rygorystycznych wersjach definicji pantum, w ostatniej zwrotce powtarzać musi się nie tylko pierwszy wers, ale i trzeci wers pierwszej zwrotki, ponieważ jedynie te dwa wersy nie mają swoich powtórzeń nigdzie indziej. Rymy okalające oczywiście trudniejsze ponieważ zmuszają do użycia tych samych dwóch rymów przez cały pantum raz w konfiguracji ABBA kolejny raz w konfiguracji BAAB.

Według różnych źródeł formę pantum wprowadził do literatury europejskiej Victor Hugo w Les Orientales (1829 rok) i wprowadził je właśnie w tej formie "hipnotyzującego nawrotu powtórzeń". Pantum podchwycił Charles Baudelaire między innymi w wierszu "Harmonie du Soir". W Polsce ta forma zainteresowała poetów Młodej Polski, poniżej pantum Antoniego Lange:

Dusze ludzkie

Dusze ludzkie – samotnice wieczne,
Samotnice – jak planety błędne:
Każda błąka się przez drogi mleczne,
Każda toczy koło swe bezwzględne.

Samotnice – jak planety błędne,
Wzajem patrzą na się przez błękity:
Każda toczy koło swe bezwzględne,
Lecz nie zejdzie nigdy z swej orbity.

Wzajem patrzą na się przez błękity,
Wzajem tęsknią ku sobie z oddali,
Lecz nie zejdą nigdy z swej orbity,
Lecz nie pójdą wraz po jednej fali.

Wzajem tęsknią ku sobie z oddali,
Błąkając się, jak przez drogi mleczne,
Lecz nie pójdą wraz do jednej fali
Dusze ludzkie – samotnice wieczne.

Jednakowoż tekst, który stanowi motto tutejszych rozważań o pantum, jest już całym wierszem, a nie fragmentem większej całości.Powyższe przykłady pantum z literatury europejskiej z pantun malajskim zdają się nie mieć wiele wspólnego. Ta ludowa forma malajska, w swojej obecnej postaci ustalona co najmniej od XV w., co do zasady jest rymowanym czterowersem, rymowanym w układzie abab. Sam czterowersowy układ pantun malajskiego to jednak żaden jego wyróżnik. Pantun składa się z dwóch dystychów:

Pierwsza część, czyli cień, jest rodzajem wstępu, preambuły, wprowadza schemat rytmiczny do pantun, najczęściej odwołuje się do przyrody, maksud stanowi esencję pantun. Pomiędzy oboma częściami zawsze istnieje rozdźwięk tematyczny, według niektórych nie istnieje i nie może pomiędzy nimi istnieć żaden związek znaczeniowy. Co innego twierdzi R.Stiller we wstępie do cytowanej na początku antologii.

Według R.Stillera u podstaw pantun leżą dwie właściwości języka malajskiego:

Z powyższych względów Malajczycy, można powiedzieć, szyfrowali swoje wypowiedzi:

Mężczyna zniechęcony do kobiety powie dahulu parang sekarang besi, "przedtem maczeta teraz żelazo', mając na myśli dahulu sayang sekkarang benchi, "przedtem kochałem teraz nienawidzę". Kobieta odpowie na to słowami pinggan tak retak nasi tak dingin, "pas nie pęknie ryż nie wystygnie", mając na myśli engakau tak hendak kami tak ingin, "ty nie chcesz, ja nie pragnę". (R.Stiller op.cit. str. XIX).

Na takich szyfrach i związkach według R.Stillera opiera się związek pomiędzy dystychami pantun, związek ten zawiera zawsze rym, który opiera się właśnie na tych podstawieniach, które podano wyżej czyli np. "benchi/besi". Ten związek jak podaje Stiller nazywa się lambang i opisuje go tak:

Lambang nie jest po prostu rymem, ale czymś więcej, ponieważ oprócz współbrzmienia (i to czasem niekoniecznego lub ukrytego w trzecim wyrazie, pośredniczącym w świadomości, lecz nie wypowiedzianym) występuje tu jeszcze ważniejszy związek symboliczny i pojęciowy. Dlatego (w przeciwieństwie do rymu) lambang przestaje istnieć, jeśli się go odłączy od kontekstu.

Nie tylko Stiller zwraca uwagę na to, że między częściami występuje związek na poziomie znaczeniowym. Podobne podejście można znaleźć tutaj [1] - w języku angielskim.

Pantun było - i zapewne jest, choć w innym zakresie - obecne w codziennym życiu Malajczyków, np. oświadczyny były dokonywane w formie pantun, ale także w sytuacjach mniej formalnych Malajczycy wymieniali pantun, czyli wymieniali aluzyjne uwagi, uprzejmości etc. w tej właśnie formie. Kiedy Malajczyk odzywa się do kogoś w tej formie, to znaczy że "sprzedaje" (menjual) pantun, kiedy osoba, której "sprzedał" pantun odpowie w tej samej formie,znaczy że "kupuje" (membeli) pantun.

Pantun nie ma autorów, wiersze te funkcjonują bardziej na zasadzie przysłów, a Malajczycy potrafią na poczekaniu stworzyć pantun. Malajscy badacze pantun sugerują, że jest ono "mikrokosmosem malajskiej komunikacji społecznej". W codziennych rozmowach przewijają się motywy ze znanych pantun. Henri Fauconnier, Francuz, który prowadził plantację na początku XX wieku na Malajach (czyli części brytyjskiego imperium obecnie wchodzącego w skład Malezji), w książce The Soul of Malaya (1931), pisał:

Wyobraź sobie na przykład taki dialog między dwoma młodymi Malajczykami, którego przedmiotem jest zielony kokos. Cóż takiego mogą mieć oni do powiedzenia na taki temat? Posłuchajmy:
Osman mówi, ze spuszczonym wzrokiem, ale z pewnością: “Skąd się biorą pijawki?” i wzdycha.
Mat kiwa głową w zadumie i odpowiada: “Hak jest złamany.”
Osman protestuje: “Czy lampa by świeciła?”
A Mat odpowiada z okrutnym uśmiechem: “ Trzcina cukrowa na drugim brzegu jest bardzo słodka."

Jak podaje Cliff Goddard pdf (łącze nieaktualne). trzy z użytych w tym dialogu pantun nadal są znane.

Pantun o pijawkach
Dari mana datangnya lintah?
Dari sawah turun ke kali,
Dari mana datangnya cinta?
Dari mata turun ke hati?

From whence come the leeches?
From the swamp to the ricefields.
From whence comes this love?
From the eyes down to the heart.


Pantun o lampie
Apa guna pasang pelita
Jika tidak dengan sumbunya?
Apa guna bermain mata
Kalau tidak dengan sungguhnya?

What’s the use of lighting
if the wick’s not in it?
What’s the use of making eyes
If you don’t mean it?


Jak lampę zapalić można
jeśli w niej knota nie ma?
Po co oczu gra miłosna,
jeśli w tym szczerości nie ma?
/tłum. R.Stiller, Antologia literatury malajskiej, przekład Robert Stiller, Biblioteka Narodowa, seria II, 1971 r., str 94/


Pantun o trzcinie cukrowej
Manis sungguh tebu seberang
Dari akar sampai ke pucuk,
Manis sungguh mulut orang,
Kena tipu di dalam pujuk.

How sweet the cane on the other bank
Sweet from root to tip.
How sweet a person’s words can be
As they dupe one with their coaxing.


Przy znajomości powyższych pantun, dialog Mata i Osmana okazuje się być rozmową dwóch młodych mężczyzn o dziewczynie, która jednego z nich zauroczyła.

Pantun berkait

Według słowa wstępnego Roberta Stillera z cytowanej na początku antologii, oprócz pojedynczych pantunów spotyka się je połączone w cykle, zaś najtypowsza odmianę cykli stanowią tzw. pantuny wiązane, czyli pantun berkait (dosłownie zahaczające się), które przyjmują właśnie formę opisaną wyżej. Według tego co podaje Stiller takie pantuny powstawały przeważnie w drodze współzawodnictwa, kiedy każdy z dwojga partnerów musiał na przemian odpowiadac własnym pantunem nawiązującym do ostatnio usłyszanego. To właśnie pantun berkait musiało zainspirować Victora Hugo, jednakże wydaje się, że mechaniczne przeniesienie schematu układu wersów i powtórzeń, bez przeniesienia pozostałych elementów kulturowych, jest tym samym, co stwierdzenie, że sonet to 14 wersowy wiersz z określonym układem rymów i strof.

Jak łatwo zauważyć, przy zachowaniu struktury pembayang i maksud, powtórzenia dotyczą drugiego wersu każdego z tych dwóch rodzajów dystychów, przesuwając ten wers na początek w następnej strofie. Oznacza to, że w kolejnej zwrotce zawsze będzie odniesienie do "cienia" czyli pewnego obrazu z poprzedniej zwrotki i odniesienie do "intencji". Powtórzenia przy zachowaniu tego schematu, wydaje się, od razu określają układ możliwych znaczeń kolejnych strof. Następna strofa może albo wzmacniać czy rozwijać znaczenie poprzedniej, albo być wobec niej opozycją. Struktura pembayang/maksud wyjaśnia chyba również doskonale, dlaczego akurat te właśnie wersy się powtarzają. Kolejna strofa, zawiera dalszy ciąg pembayangi maksud z poprzedniej.

Wobec powyższego, chyba dobrze odróżnić, czy mamy na myśli pantum (pantoum) - jako czysto formalny wzorzec i pantun - jako formę malajską posiadającą określony kontekst kulturowy.

Czerwone jabłuszko

Czy struktura pantun malajskiego nie brzmi aby znajomo? Proszę spojrzeć:

Czerwone jabłuszko
przekrojone na krzyż,
czemu ty dziewczyno
krzywo na mnie patrzysz?

albo

Na górze róże,
na dole fiołki,
kochajmy się
jak dwa aniołki.

Eksperyment

Chyba byłoby ciekawe zobaczyć, jak zafunkcjonuje schemat przedstwiony na samym początku przy zachowaniu schematu pembayang i maksud, czyli po prostu spróbować napisać pantun berkait. Myślę, że najlepiej byłoby wyjść od oryginalnego pantun malajskiego i proponuję pantun stanowiące motto powyższych rozważań. -- M M

Nie stawiaj tylko na ryż,
siej go między sagowe palmy.
Nie stawiaj na to co śnisz,
gdzie sny, skoro dzień upalny?

Siej ryż między sagowe palmy,
Żeby nie wywiał pędów wiatr.
Wpuść sny pomiędzy dzień upalny,
Żeby nie zginął po nich ślad.


Żeby nie wywiał pędów wiatr,
tak wiele trzeba pracy.
Żeby nie zginął po snach ślad,
czy tylko śnić wystarczy?

Tak wiele trzeba pracy...

Piekielna ciekawośc?

Jest jeszcze jedna kwestia, którą można by przetrząsnać: jak sobie współcześni radzą z dopasowaniem treści do tej formy, np. Ashberry?

Pantum Ashbery'ego

Pantoum

Eyes shining without mystery
Footprints eager for the past
Through the vague snow of many clay pipes,
And what is in store?

Footprints eager for the past,
The usual obtuse blanket.
And what is in store
For those dearest to the king?

The usual obtuse blanket
Of legless regrets and amplifications
For those dearest to the king.
Yes, sirs, connoisseurs of oblivion,

Of legless regrets and amplifications,
That is why a watchdog is shy.
Yes, sirs, connoisseurs of oblivion,
The days are short, brittle; there is only one night.

That is why a watchdog is shy,
Why the court, trapped in a silver storm, is dying.
These days are short, brittle; there is only one night
And that soon gotten over.

Why, the court, trapped in a silver storm, is dying!
Some blunt pretense to safety we have
And that soon gotten over
For they must have motion.

Some blunt pretense to safety we have:
Eyes shining without mystery
For they must have motion
Through the vague snow of many clay pipes.

z pierwszego zbioru "Some Trees" (1956)


Arbitralne. (Autor powinien już sobie zdawać sprawę, że to wyzwisko :)
No i nie pantun w sensie malajskim, nie da się ukryć. -- Miłosz Biedrzycki
Arbitralne jak ch.. Zresztą cały pierwszy zbiór jest sztuczny do granic zniesienia. Może trzy, cztery wiersze są do ocalenia i to nie jest jeden z nich. Gorszy jest tylko drugi "The Tennis Court Oath", gdzie nawet kupa nie trzyma się kupy. Ale potem jest z górki, raz ładniej, raz nudniej. ;) Piotr Mierzwa
No i właśnie. Z tym Ashberym to taka jest zagwozdka dla mnie. Czasem go czytam i mam "nieczyste sumienie" czytelnicze. Mam wrażenie, że żeby poczuć dreszcz czytelniczy muszę się nieco otumanić, pochylić. Taki przyciężkawy jestem, że tego typu jazdkom trudniej mi się oddać z lekkim sercem, niż, dajmy na to, pogo jakieś 10 lat temu, kiedy byłem w liceum i były modne punk-party. Tak to jakoś widzę.--Dominik

Zobacz też:

Genialny! mat

Odnośniki

Źródło: "http://poewiki.vot.pl/index.php?title=Pantum"

Ostatnio zmieniane o 15:53, 6 kwietnia 2013


[PoeWiki]

Edytuj
Historia strony

Ostatnie zmiany
Losuj stronę
Lista uczestników
Co nowego?
Czerwony Pokój
Kategorie stron
Wszystkie strony


Co tu prowadzi?
Zmiany w powiązanych

Strony specjalne