Wersja do druku Brak logowania
Zaloguj mnie | Pomoc

Metafora dopełniaczowa

Spis treści

Wstęp

Bardzo często adeptom poetyckim zarzuca się, że "metafory dopełniaczowe" kładą tekst i cóż to w zasadzie jest ta metafora dopełniaczowa, kiedy ona robi wyłożenie się wiersza, kiedy jest wiersza potknięciem, kiedy wręcz przeciwnie może być wiersza skrzydłem, rakietą czy innym unosem.

Warto jednak nadmienić, że metafory dopełniaczowe, choćby w postaci kenningów, były w poezji stosowane często na dużą skalę i z powodzeniem.

Najlepiej w tym wypadku najpierw jednak obejrzeć przykłady, które będą stanowić materiał wyjściowy do dalszego ustalenia czym w zasadzie jest a czym nie jest metafora dopełniaczowa oraz kiedy dochodzi do jej nad a kiedy użycia.

Nie chodzi o nadużycie, lecz o ogólne rozumienie poezji. Wtedy kwestia kenningów jest prosta i naturalna. Dochodzi tylko jedna jeszcze cecha, specyficzna dla kenningu i porównania, mianowicie odległość. -- wlod

Przykłady

Ashbery + Białoszewski + Biedrzycki + Borzęcka + Bursa

Ficowski + Grochowiak + Herbert + Karpowicz + Kuciak

Lipska + Mickiewicz + Mosiewicz + Norwid + Alx + Różewicz + Rymkiewicz

Słowacki + Sosnowski + Staff + Świetlicki + Zawadzki

Włodzimierz Holsztyński

P o l s k i

E n g l i s h




(Ta strona wymaga niekiedy ręcznego odświeżenia. Kliknij tu by odświeżyć)

Konstrukcja

Z punktu widzenia gramatycznego, jest to przydawka dopełniaczowa. Przydawka jest elementem określającym, który opisuje bliżej właściwości osób i przedmiotów wymienionych w zdaniu. Przydawka, ujmując rzecz najprościej, jest częścią zdania odpowiadającą na pytania jaki?, który?, czyj?, ile? w dowolnym przypadku, a także z czego? (z jakiego materiału?), i wskazuje na właściwości wyrazu, który określa. Rzeczowniki określane przez przydawkę mogą pełnić najróżniejsze funkcje – podmiotu, orzecznika, dopełnienia, okolicznika lub innej przydawki, nie wpływa to jednak na samą przydawkę.

Ze względu na funkcję jaką pełnią względem wyrazu określanego, można wyróżnić 4 klasy przydawek:

Przydawka dopełniaczowa to co do zasady określenie jednego rzeczownika przez inny rzeczownik znajdujący się w dopełniaczu (czyli odpowiadający na pytanie kogo? czego?) Ten rodzaj przydawki wchodzi w związek rządu z wyrazem określanym, a zatem pozostaje w niezmiennej formie (w owym dopełniaczu) niezależnie od przypadku, w jakim użyto wyrazu określanego: wiatr jesieni, wiatry jesieni, wiatrów jesieni, wiatrom jesieni, wiatrowi jesieni.

Konstrukcja przydawki dopełniaczowej jest bardzo powszechna w języku, wystarczy pomyśleć o takich konstrukcjach jak: minister skarbu, snopek zboża, kropla wody, liść drzewa, źdźbło trawy, ekran telewizora, włącznik światła, smak jabłka, zapach fiołków, dźwięk skrzypiec, śpiew ptaka, ryza papieru, garnek zupy, rozkład jazdy etc.

Powyższe przykłady nie stanowią metafory, jeśli przyjąć, że metafora pojawia się wtedy, gdy w ramach przydawki dopełniaczowej dzieje się to co w słownikach terminów literackich nazywa się przeniesieniem czy przemianą znaczeń gdy w obrębie słów składających się na metaforę pojawia się nowe znaczenie słów, wynikające z ich niezwykłego zestawienia, dotychczas niewystępującego, z zależności składniowej, w której te wyrazy nie występowały (abstrahując w tym miejscu od szczegółowszych rozważań rozdzielających metonimię od metafory, wyróżniających katachrezę, ironię itp.)

Utworzenie przydawki dopełniaczowej jest szczególnie łatwe, ponieważ wystarczy zestawić dwa wyrazy według prostego schematu: rzeczownik określany + rzeczownik określający w dopełniaczu. Można więc wziąć pierwsze lepsze dwa rzeczowniki i zestawiać: dzbanek telefonu, telefon długopisu, długopis nożyczek, nożyczki głośnika, głośnik storczyka, storczyk książki, książka palca, palec ręcznika, ręcznik ściany etc.

I chyba ze względu na tę łatwość, prostotę schematu, ta konstrukcja bywa nadużywana i co za tym idzie jednocześnie tępiona, jako przejaw niedojrzałości warsztatowej. Oczywiście ta konstrukcja jak każda inna konstrukcja językowa nie jest ani zła, ani dobra, złe lub dobre może być tylko jej użycie.

Metafora dopełniaczowa czy porównanie dopełniaczowe

Nie jestem pewien, czy da się to wypowiedzieć środkami opisowymi gramatyki polskiej, jednak wydaje mi się, że przydałoby się rozróżnić dwie funkcje, które pełni przydawka dopełniaczowa. Jedna z nich to precyzujące określenie wyrazu w mianowniku, wskazujące na jego cechę, przynależność itp. (struna skrzypiec), druga - "stenograficzne" stwierdzenie, że "coś jest jak coś innego" (struna światła). Inny przykład: lasy Amazonii - lasy, które rosną w konkretnym miejscu; las rąk - wyciągnięte ręce są jak las. Chodzi mi o to, że przydawka dopełniaczowa jedynie w drugiej z tych funkcji jest "generatorem" metafory dopełniaczowej. Co więcej, stawiam tezę, że przydawka dopełniaczowa w "pierwszej funkcji" nie jest metaforą dopełniaczową nawet, jeżeli służy do wypowiedzenia metafory: czara goryczy. Skąd mi to przyszło do głowy - wg mnie podana przez naszą nieocenioną anonimową współautorkę syntagma zjadacze chleba nie jest przykładem metafory dopełniaczowej, a raczej przydawki dopełniaczowej w jej "pierwszej funkcji" (dookreślającej). Teraz próbuję wymyślić przydawkę dopełniaczową "oboczną", która mogłaby być odczytywana na dwa sposoby, w obu funkcjach. Tak czy siak, pamiętajmy: Time flies like an arrow, fruit flies like a banana! -- Miłosz B

Z pełną premedytacją napisałam wyżej: abstrahując od szczegółowszych rozważań rozdzielających metonimię od metafory, zjadacze chleba to raczej metonimia jest, a nie metafora. W przypadku tego rodzaju przydawek może się pojawić jakiś sprzeciw co do nazwania ich metaforą dopełniaczową, ponieważ cała ta przydawka ma na celu zastąpienie określenia ludzie poprzez wskazanie na czynność jaką ci wszyscy ludzie wykonują. Natomiast co do przydawki dopełniaczowej, która nie jest porównaniem, nie da się jej sprowadzić do A jest jak B, a jednocześnie jednak jest metaforą, to tak mi przychodzi do głowy np. plecy Ziemi.-- M M

Tak, teraz widzę jaśniej o co mi właściwie chodziło - o wydzielenie osobnej klasy zastosowań przydawki dopełniaczowej, którą można nazwać: porównanie dopełniaczowe. Wydaje mi się, że zarówno popularność, wynikająca z łatwości zastosowania, jak i krytyka wobec nadużywania (długopis nożyczek itp.) dotyczą przede wszystkim tej specyficznej formy, czyli porównania dopełniaczowego. -- Miłosz B

Myślę, że się da, ale muszę się zastanowić, zbudować narzędzie i posprawdzać. Potrwa. A zjadacze chleba we mnie też budzą wątpliwości: czy to metonimia na ludzie, czy to metafora na przyziemność i ograniczenie.Jestem za drugim, ale nie ma możliwości wykluczenia pierwszego.(jak często dopiero kontekst całego wiersza pozwala i zaklasyfikować, i wartościować? zazwyczaj, obawiam się - "obawiam się", oczywiście, tylko w kontekście konstruowania hasła)--gość spod nr IP

Z tą metonimią jest dla mnie taki problem, że ona wcale nie jest taką prostą substytucją, owszem opiera się na pewnym zastąpieniu, ale jednocześnie w wielu wypadkach to zastąpienie wskazuje na jakieś specyficzne znaczenie i tak wtedy "zjadacze chleba" to "ludzie", ale jednocześnie ludzie "przyziemni, prości, ograniczający swoją egzystencję do zaspokajania podstawowych funkcji fizjologicznych". Natomiast co do nadużyć, wydaje mi się, że nadużycia nie dotyczą tylko używania tej przydawki w funkcji charakteryzującej, bo przy porównaniu właśnie o tę funkcje by chodziło. Również nadużywane są w tej funkcji metonimii, ale tutaj nadużycie raczej będzie widoczne dopiero z kontekstu i będzie polegać na czymś innym niż niezgrabność porównania (wynikająca z jakiegoś braku łączliwości, ze zbyt odległego podobieństwa, na którym się opiera) np. :

Nic nie zapowiada zrywu serca ni zawału
znad krawędzi popcornu wyglądając
wreszcie znów się zakochałem[1]

Sam popcorn to już jest metonimia, bo chodzi o kubek z popcornem czyli zastąpienie pojemnika zawartością i zawartości przydawana jest krawędź, co budzi sprzeciw, chociaż wiadomo o co chodzi, ale sformułowanie jest o tyle nieszczęśliwe, IMHO, że w pierwszej chwili myśli się o krawędzi pojedynczego ziarenka.
A inny przykład w sumie podpowiedziany przez nieszufladę [1], ale google podpowiada, że używa się tego w tym zestawieniu zob.jabłoń -opis owocu :

masz w ustach kartki Marqueza, w oczach rumieńce późnych jabłek,

Nie chodzi o to, że jabłko jest jak rumieniec, ale że zabarwienie jabłka przypomina rumieńce, rumieniec jest metaforą koloru, zamiast czerwień jabłek, jest rumieniec, czyli jedno z wyrażeń w przydawce zastąpiono innym - tutaj na zasadzie metafory. I tutaj całkiem jest to zgrabne, ale można sobie wyobrazić przydawkę skonstruowaną w podobny sposób, która nie będzie szczęśliwa np.:źrenica rosołu. -- M M


A nie wydaje Wam się, że do metafory należy mieć podejście holistyczne? Z mojej strony jedna ładna metafora dopełniaczowa: słoje sekwoi. G. Dobosz

Ale gdzie tu metafora, Gosiu?-- Elka


No faktycznie z metaforą tu słabo, ale za to ładna eufonia w tych sekwojach. Natomiast tak się zastanawiam, że ta konstrukcja gdzie:
zet ygreka = Z jest jak Y
jest najłatwiejsza do wydobycia, ponieważ jest najbardziej samodzielna, nie ma w tym wypadku wątpliwości, że całe przeniesienie znaczeń dzieje się wyłącznie w obrębie tych dwóch słów i być może również z tego względu jest też najczęstszym przedmiotem nadużyć. -- M M

Dziś przeczytałem o zespole muzyki eksperymentalnej, który nazywa się "Zgniatacz Dźwięków". Myślę, że to dobry przykład "przydawki obocznej", czyli takiej, którą można odczytać w dwóch funkcjach: w tej, którą proponuję nazwać porównaniem dopełniaczowym, np. moja głowa wpadła w zgniatacz dźwięków wielkiego miasta (= dźwięki są jak zgniatacz, pełnią rolę urządzenia zgniatającego głowę), oraz w funkcji "klasycznej przydawki" (zgniatacz dźwięków = urządzenie do zgniatania dźwięków). I tu muszę przyznać Monice rację, również w funkcji "klasycznej przydawki" to zestawienie stanowi metaforę. Natomiast w dalszym ciągu poddaję pod rozwagę twierdzenie takie, że w większości jaskrawych przypadków nadużycia metafory dopełniaczowej mamy do czynienia z porównaniem dopełniaczowym. -- Miłosz B

Źródło: "http://poewiki.vot.pl/index.php?title=Metafora_dope%C5%82niaczowa"

Ostatnio zmieniane o 07:50, 20 listopada 2013


[PoeWiki]

Edytuj
Historia strony

Ostatnie zmiany
Losuj stronę
Lista uczestników
Co nowego?
Czerwony Pokój
Kategorie stron
Wszystkie strony


Co tu prowadzi?
Zmiany w powiązanych

Strony specjalne