Wersja do druku Brak logowania
Zaloguj mnie | Pomoc

Haiku

(Przekierowano z Hokku)

Spis treści

***

Kolejni wielcy mistrzowie haiku to Bashō, Buson i Issa. Na ogół za następnego z nich uważa się także Shiki.

Formalnie, haiku (wym. ha-i-ku, nie hajku) jako niezależną, samodzielną formę poetycką wprowadził do literatury japońskiej Masaoka Shiki pod koniec XIX wieku. Angielski znawca kultury japońskiej H.R. Blyth skomentował to następująco:

Innym, subtelniejszym wkładem Shikiego w uwiąd haiku było zrezygnowanie przez niego z rengi, która rozwijała się wcześniej przez siedemset czy osiemset lat. Jest to być może podstawowy powód upadku haiku po 1900 r.

Wcześniejsze przykłady haiku można znaleźć w dziennikach z podróży, pisanych przez Bashō, łączących prozę i poezję; formę taką określa się nazwą haibun. Na przykład, do dziennika podróży wpisał Bashō następujące haiku swojego ucznia, Sory:

Wyspy Sosen!
brak ci skrzydeł żurawia
kukułeczko

Kawai Sora[1]

Haiku wyodrębniło się przede wszystkim z wcześniej funkcjonującego hokku, będącego pierwszą i szczególnie ważną strofą dłuższych, pisanych zbiorowo utworów zwanych renga.

Haiku mogło też być częścią tradycyjnych japońskich tanek.

Zwyczajowo przyjmuje się, że strofa haiku złożona jest z trzech nierymowanych fraz o długości odpowiednio 5-7-5 mór. Przy tłumaczeniu na języki europejskie przyjmuje się zwykle odpowiedniość sylaba=mora oraz fraza=wers, stąd popularna opinia, że haiku składa się z 3 wersów o długości odpowiednio 5-7-5 sylab. Wspomniana odpowiedniość była jednak wielokrotnie krytykowana. Oprócz tego istnieją jeszcze dwa wyznaczniki definiujące haiku. Pierwszym z nich jest kigo - specjalne słowo określające porę roku (istnieją w poezji japońskiej słowniki takich słów) i odwołujące się do natury. Drugim elementem charakterystycznym jest zestawienie ze sobą dwóch (z rzadka trzech) fraz rodzielonych pauzą o charakterze gramatycznym, tzw. kireji ("słowo odcinające"). Kireji najczęściej występuje albo po pierwszym pięciomorowym wersie, albo po wersie siedmiomorowym. Ponadto przyjmowano, że haiku powinno odnosić się do rzeczywiście zaistniałej sytuacji. Stąd furorę wywołało słynne haiku Busona o zmarłej żonie, gdy okazało się, że nie miało oparcia w rzeczywistości. Istnieje sporo nieporozumień dotyczących haiku. Głównym źródłem nieporozumień są korelacje, gdy z obserwacji mówiącej, że większość haiku spełnia pewne założenie, czyni się aksjomat. Innym powodem nieporozumień jest cytowanie mniej udanych haiku wielkich mistrzów. Pisali oni wiele, nie od razu byli dojrzali, ale czasem ich przypadkowy utwór służy krytykom za argument lub nawet dowód takiej czy innej nieprawdziwej tezy.

Oto przykład haiku autorstwa Bashō, pierwszego mistrza haiku, który z haiku uczynił poważną poezję:

Wargi zbyt zziębnięte
Żeby paplać -
Wiatr jesienny.

tłum. Cz. Miłosz

W powyższym tłumaczeniu widać podział na trzy nierymowane wersy, zestawienie dwóch obrazów rozdzielone pauzą gramatyczną, dodatkowo podkreśloną przy pomocy interpunkcji, oraz kigo w postaci słowa jesienny.


Widzimy, że utwór (lub raczej tłumaczenie!) nie jest dojrzały. W późniejszych latach Basho napisałby go prawdopodobnie tak (lub podobnie):
zwarte zsiniałe wargi
jesienny wiatr
a paplanie o niepaplaniu pozostawiłby paplałom. -- wlod

Historia hokku i haiku

Słowo hokku pojawiło się po raz pierwszy w antologii najstarszej poezji japońskiej p.t. Manyoshu, która obejmowała 400 lat poezji wysp do roku 759 n.e.

Słowo haiku stanowiło skrót od haikai no ku, które oznaczało dowolną strofę, niezależnie czy jest to hokku, czy inna strofa. We frazie haikai - no ku, "haikai" oznacza przede wszystkim "żart", "ku" to "strofa" lub "wers", zaś "no" to partykuła określająca dzierżawczy stosunek rzeczowników. Jak pisze Agnieszka Żuławska-Umeda, mianem haikai określano w Chinach, a potem w Japonii styl w poezji lub prozie charakteryzujący się dowcipem, niedomówieniem, sztuką zaskakiwania. Po raz pierwszy termin haiku został użyty w zbiorze hokku pot Obaeshu (jap. Zbiór much ogoniastych) z 1663 r., autorstwa poety Hattori Sadakiyo, jednak potem termin ten był używany sporadycznie, spopularyzował go właśnie dopiero Masoka Shiki.

do uzupełnienia

Haiku na Zachodzie

Najbardziej chyba znanym utworem nawiązującym do haiku, powstałym w kulturze zachodniej, jest wiersz:

In a Station of the Metro

The apparition of these faces in the crowd:
Petals, on a wet, black bough.

napisany przez Ezrę Pounda w wyniku kontaktu z paryskim metrem i poezją wschodnią. Artur Międzyrzecki oddał to po polsku następująco:

Na stacji metra[2]

Pojawienie się tych twarzy w tłumie;
Płatki na mokrej czarnej gałęzi.

Formalnie (syntaktycznie) utwór ten jest zestawieniem (juxtaposition). Stąd może powstać wrażenie, że jest to haiku. W rzeczywistości (semantycznie) jest porównaniem, więc jednak utwór ten do haiku w pełni nie należy. Przede wszystkim nie jest zamkniętą całością, jest jakby tylko fragmentem. Haiku natomiast powinno być minimalnym, ale pełnym utworem.

Ten poniekąd sztandarowy wiersz oczywiście był wiele razy i opiewany, i krytykowany. Na przykład, według Richarda E. Smitha, wiersz ten odbiega od istotnej zasady komponowania haiku, na którą wskazuje następująca anegdota o Bashō i jego uczniu Kikaku (1661-1707).[3] Uczeń, będąc pod wrażeniem lotu ważki, skomponował utwór:

Czerwone ważki -
zabierz im skrzydła
a zmienią się w kiście pieprzu.

Bashō, zaś poprawił go w następujący sposób:

Czerwone kiście pieprzu
dodaj im skrzydła,
a staną się ważkami.

Co chciał pokazać tutaj mistrz tej formy? Ano to, według R.E.Smitha, że większą siłę wyrazu ma utwór, który wychodzi od rzeczy małych, nieruchomych, biernych, gorszych i odnosi je do rzeczy wielkich, ruchliwych, aktywnych, lepszych. W tym sensie powyższy przykład z Pounda powinien wychodzić od płatków i kulminować w twarzach. Można byłoby to ująć tak:

Płatki na mokrym, czarnym konarze -
tyle jasnych twarzy w tłumie.

Oczywiście w poezji, więc także w haiku, i wbrew R.E.Smithowi, płatki i konar nie są niczym gorszym od twarzy i tłumu. Innym, przy tym trafnym sformułowaniem rady Bashō może być stwierdzenie, że w poezji liczy się pozytywność, a nie negatywność - uczeń skrzydłą zabrał, a Basho dodał. (Poezja, jak świat, nie musi być prosta, więc nad stwierdzeniem o pozytywności i negatywności należy dobrze się zastanowić, nie oczekiwać trywialności, lecz traktować prostą lekcję Basho twórczo, jak to pięknie - choć nieświadoma Bashō - uczyniła Cwietajewa).

do uzupełnienia

Haiku jako forma endemiczna

Popularny jest pogląd, że haiku można traktować jako formę endemiczną, której próby przeszczepienia na inny grunt niż japoński kończą się przeróżnymi mutacjami, najczęściej nieudanymi. Zażartowal z haiku w poniżej cytowanym, "kunsztownym" wierszu Ron Padgett:

Haiku

Najpierw: pięć sylab
Następnie: siedem sylab
I znów: pięć sylab

Ron Padgett (przekład Andrzeja Szuby,
"Literatura na Świecie" 3/1994, s. 237

(a może napisał tylko samoilustrującą instrukcję, co czyniono także w przypadku innych form). Podobny polemiczny wątek można dostrzec w nibyhaiku Jacka Kleyffa:

Haiku!

O wschodzie słońca
Osa
Usiadła mi na jajach

Jacek Kleyff (za książką Macieja Zembatego
Mój Cohen, Wrocław 1988, s. 62)

Ostrą krytykę możliwości istnienia haiku poza jego rodzimym obszarem, od lat konsekwentnie prowadzi Darek Foks. Jego uczestnictwo w projekcie Biuro Literackie rozpoczęło się od książeczki zatytułowanej "Foks w kawałkach - wybór ulubionych poetów haiku", ale chyba najbardziej znanymi jego "wierszami przeciwko haiku" są:

Fascynacja haiku szerzy się również wśród fascynatów sci-fi, owocując kolejną hybrydą.

Keiko Imaoka

Opinię przeciwną do powyższej Darka Foksa i podobnych głosiła japońska i amerykańska poetka Keiko Imaoka (1962-2002). Jej zdaniem haiku należy do całego świata. Uważała, że haiku może i powinno być uprawiane wszędzie i przez wszystkich, a nie wyłącznie w Japonii lub wyłącznie przez Japończyków, przy czym szczegółowe cechy formalne haiku w poszczególnych językach mogą zmieniać się w zależności od języka.[4] Keiko Imaoka tworzyła bezpośrednio w obu językach: po angielsku i po japońsku.

Dygresja: Język zachodnich specjalistów od haiku z reguły jest kanciasty i rwany. Język dobrych poetów-niespecjalistów od haiku, którzy nagle napisali haiku, jest z kolei kwiecisty. Tymczasem angielski Keiko Imaoki był zawsze naturalny, płynny, a przy tym prosty (nie był kwiecisty). Jej haiku było tak zwięzłe, że chyba nie było miejsca na kwiecistość. Po angielsku starała się z grubsza mieć 2-3-2 akcenty w kolejnych linijkach haiku. Zalecała po angielsku albo rozkład akcentów 2-3-2, albo rozkład sylab 3-5-3, a przede wszystkim radziła, żeby się długością linijek zbytnio nie przejmować (byle skłaniać się ku haikowej zwięzłości). Twierdziła, że ilość informacji zawartej w 17 angielskich sylabach (5+7+5) bardziej przybliża japońską tankę (która w japońskim ma z reguły 5+7+5+7+7 = 31 sylab) niż haiku. (Chociaż pisywałem tłuste tanki, o ponad 31 sylabach, to pisywałem także chude tanki, mocno poniżej haikowej liczby 17). -- wlod

Haiku a poezja

Z perspektywy wieków, i mileniów nawet, jest jasnym, że haiku jest minimalnym utworem poetyckim, czyli takim, z którego nie można wyciąć pełnego, samoistnego mniejszego wiersza. I to właśnie jest obecnie adekwatna definicja haiku. Oznacza to, że rozumienie haiku wymaga rozumienia poezji. Dojrzałe pojęcie o poezji, z ósmego wieku (złotego) w Chinach, obecne potem u Basho, niestety w dużej mierze zanikło i obecna sytuacja w poezji jest chaotyczna. Stąd sporo poetów w wielu krajach, niektórzy nawet nieźli i edukowani, pozwala sobie na prymitywne wyśmiewanie haiku. Tymczasem haiku ma wartość samo w sobie, jest także doskonałym laboratorium dla poezji, a nawet może służyć poetom za poetyckie przedszkole, a poezji za inkubator.

Bolesław Leśmian

W kierunku stylu dawnej poezji orientalnej i haiku zbliżył się pod koniec życia Leśmian w swoich prostszych utworach. Niezależnie od dodatkowych wymiarów, cała bogata w obrazy poezja Leśmiana jest bliska temu duchowi, ale w ostatnich jego utworach uderza prostota charakterystyczna dla haiku i poezji orientalnej. Oto trzy przykłady:



   Płomienny uśmiech nietrwałych zórz
   (O, złoć się dłużej!) - umiera już.
   I jeszcze jedna z różowych chmur
   Skrajem dogasa na grzbiecie gór.
   I jeden jeszcze przeżyty dzień
   (O, złoć się dłużej!) - odchodzi w cień...


Bolesław Leśmian



           Śni się lasom - las
           Śnią się deszcze.
           Jawią się raz w raz
           Znikłe maje.
           I mijają znów,
           I raz jeszcze...
           A ja własnych snów
           Nie poznaję.


Bolesław Leśmian



Z Dziennika (fragment)


       Szumią ptaków loty.
       Łąk szeleszczą runa,
       W słońcu - pożar złoty,
       A na rzece - łuna.
       Co za wonność płynie!
       Co za cisza w niebie.
       Nie płacz - świat nie zginie,
       Gdy mu zbraknie ciebie...


Bolesław Leśmian



Żeby mieć pojęcie i czuć haiku, należy być świadomym ewolucji poezji, w tym: dawnej poezji chińskiej, sprzed dwudziestu kilku wieków i z ósmego, Złotego Wieku; poezji ludowej na całym świecie; haiku japońskiego; wreszcie wybitnych utworów poezji zachodniej, jak na przykład powyższe trzy Leśmiana.

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska

Mój przyjaciel Toni P. zauważył, że haiku pisywała Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, była w Polsce prekursorem. Żachnął się przy tym Toni na detale techniczne. Zwrócił uwagę na na istotę.

Rzeczywiście, w czasie jej młodości, występowały w wierszach M.P-J. następujące cechy:

  1. jedność Natury i człowieka;
  2. zwartość;
  3. pojedyncza zwrotka, albo wręcz cały utwór z jednej zwrotki, tworzył pełny wiersz;
  4. juxtaposition (co jest związane ze wspomnianą jednością).

Linki zewnętrzne

Nie działa.mat

Przypisy

  1. ^ Por. to haiku w tłumaczeniach na angielski: [1], [2], [3], [4]
  2. ^ Wiersz zaczerpnięty z antologii ...opiewam nowoczesnego człowieka. Antologia poezji amerykańskiej, Wydawnictwo RePrint, Warszawa 1992
  3. ^ Richard Eugene Smith, Ezra Pound and the Haiku, College English, tom 26, nr 7 (kwiecień 1965), ss. 522-527
  4. ^ Keiko Imaoka, "Forms in English Haiku" (po angielsku)

Źródło: "http://poewiki.vot.pl/index.php?title=Haiku"

Ostatnio zmieniane o 19:32, 6 września 2018


[PoeWiki]

Edytuj
Historia strony

Ostatnie zmiany
Losuj stronę
Lista uczestników
Co nowego?
Czerwony Pokój
Kategorie stron
Wszystkie strony


Co tu prowadzi?
Zmiany w powiązanych

Strony specjalne