Wersja do druku Brak logowania
Zaloguj mnie | Pomoc

Golem

Sztuczny człowiek ożywiony przez wymówienie (bądź też wypisanie na czole golema) imienia Boga. Inna tradycja mówi, iż na czole należy wypisać słowo amet (prawda). Aby zniszczyć golema, należy wymazać literę alef i pozostawić met, co znaczy martwy. Przepis na stworzenie golema dał w XII wieku Eleazar z Wormacji w komentarzu do Safer Jecira. Niezbędnym warunkiem są uczciwe intencje oraz czyste serce. Najsłynniejszego stworzył Jehuda Loew ben Becalel znany też jako Maharal (1525-1609), przez wiele lat rabin w Poznaniu. Maharal w ostatnich latach życia zamieszkał w Pradze, gdzie również sprawował urząd rabina oraz uczył Kabały zainteresowanego mistycyzmem żydowskim cesarza Rudolfa II. Około 1600 roku ulepił z mułu rzecznego człowieka i, za sprawą Kabały, ożywił go, wkładając mu do ust Imię Boga wypisane na kawałku pergaminu. Golem zbuntował się jednak przeciwko swojemu twórcy. Jak głosi legenda, golema zamurowano na strychu Staro-Nowej Synagogi w Pradze.

Pomnik Franza Kafki ujeżdżającego golema (fot. Monika Mosiewicz)
Enlarge
Pomnik Franza Kafki ujeżdżającego golema (fot. Monika Mosiewicz)

Golemy ożywiali słowami także Abraham ibn Ezra, Salomon ibn Gabirol, a z naszych okolic - Eliasz Baal Szem z Chełma. Eliasz Baal Szem, chcąc zniszczyć swojego golema, polecił, aby ten wyczyścił mu buty. Gdy golem schylił się, aby to uczynić, rabin wymazał alef z jego czoła. Golem rozsypał się, przygniatając rabina, który zginął pod jego ciężarem. Historia ta opisana w 1808 r. przez Jakuba Grimma zainspirowała ponoć Mary Shelley do stworzenia postaci Frankensteina. Ostatniego golema stworzył rabin Dawid Jaffe w 1800 r. w Drohiczynie Podlaskim. Golem ów wykonywał prace szabes-goja. Wskutek nieprecyzyjnie wydanego rozkazu podczas rozpalania ognia w piecach w szabas golem spalił całe sztetl.

Golem nie może być dobry, ani zły, ponieważ nie ma duszy. Otrzyma ją jednak, gdy zmartwychwstanie wraz z innymi umarłymi po przyjściu Mesjasza.

Słowo golem oznacza także w hebrajskim nieukształtowaną materię oraz embrion ludzki.

Ponieważ Bóg stworzył świat słowem, więc w słowie, w języku cała tajemnica. I nie ma nic ważniejszego niż słowa. Tekst jest prawzorcem świata, a nie odwrotnie. Trudno nie dostrzec kabalistycznych inspiracji w “Traktacie” Wittgensteina. Byłbyż golemem jego kryształowy świat?

Prawdopodobnie najbardziej znaną współcześnie opowieścią o golemie jest powieść Golem Gustava Meyrinka.

Ślady opowieści o golemie można odnaleźć w "Traktacie o manekinach" Brunona Schulza.

Golem stanowił inspirację niezliczonej ilości opowiadań a pewnie i powieści z gatunku science fiction, czy może raczej należałoby mówić grozy albo fantazy. W pewien sposób Golem jest pierwowzorem robota.

Motyw ten, na swój oczywiście sposób wykorzystał Stanisław Lem w książce Golem XIV. Tytułowy Golem to superkomputer, a książka zawiera jego wykłady.

Trzy prawa Ewolucji z Wykładu inauguracyjnego Golema "O człowieku trojako":
  • Sensem przekaźnika jest przekaz.
  • Gatunki powstają z błądzenia błędu.
  • Budowane jest mniej doskonałe od budującego (w ewolucji działa ujemny gradient perfekcji ustrojowych rozwiązań).


Golem w różny sposób jest obecny w Pradze, chyba najbardziej zadziwiającą inspiracją golemem jest połączenie tego rekwizytu z osobą Franza Kafki.

Jeśli mowa o powiązaniach Golema z Kafką, to interesującym przykładem utworu inspirowanego tym właśnie powiązaniem jest sztuka „Amszel Kafka”, autorstwa Pawła Passiniego i Tomasza Gwincińskiego. Nawiązując do życiorysu Kafki, który w pewnym okresie życia zainteresował się teatrem żydowskim, a także jego primadonną, a poprzez ten teatr zaczął odkrywać swoje żydowskie korzenie (pochodził z bardzo zasymilowanej rodziny), wymyślili sobie fikcyjny epizod z jego życia. W tym epizodzie Kafka podejmuje się nieobsadzonej roli Golema w sztuce o tymże. W trakcie prób neurotyczny pisarz coraz silniej utożsamia się z graną postacią. Zaciera się granica między życiem a sztuką. W tle jeszcze jego choroba i stosunki z ojcem. Bardzo ciekawe przedstawienie, dobrze zagrane i ciekawie zrealizowane (np. scenografia, muzyka na żywo). Zrealizowane we wrocławskim Teatrze Polskim, ale często grane na wyjazdach.

Cytaty

Jeden powiedział:
taki żydowski kloc-
ta szafa to Golem

I kto wie?
Kto zna jej noc?
I jej żyrandole?

Miron Białoszewski, "Sztuki piękne mojego pokoju" 1.Szkoła śpiewu, fragment


Golem

Zamyślony jesteś.
Przyszedłeś na mnie patrzeć.
Jestem jak gałązka oliwna, twoja twarz.
Domy płoną w słońcu.
Most zakleja się od kamienia do kamienia
i niebo gryzie.
Ręce przywłaszczają mnie sobie.
Słyszę poruszanie się miękkich szpiców.
Dymię.
W ciebie paruję i smakuję
twoje owoce, pieszy.
Owca, która ociera się o skałę,
okna są wtarte we śnie.
Jestem oblany słodką wprawą.
Uginam twoje zasuwy.
I łuskam czarną, jedwabną
komnatę twojego ciepłego oddechu,
tymczasowość twojego życia.

Tomaž Šalamun, "Jabłoń"

Źródło: "http://poewiki.vot.pl/index.php?title=Golem"

Ostatnio zmieniane o 09:37, 18 października 2007


[PoeWiki]

Edytuj
Historia strony

Ostatnie zmiany
Losuj stronę
Lista uczestników
Co nowego?
Czerwony Pokój
Kategorie stron
Wszystkie strony


Co tu prowadzi?
Zmiany w powiązanych

Strony specjalne