Wersja do druku Brak logowania
Zaloguj mnie | Pomoc

Ghazal

Spis treści

Forma

Ghazal to ujmując rzecz najprościej, zbiór dwuwersów (zwanych sher), którymi rządzą reguły:

  1. Beher
  2. Radif
  3. Qaafiyaa (kaafijaa)
  4. Matla
  5. Maqta (makta)

I powyższe reguły powinny być jedynymi ogniwami łączącymi dystychy w całość, każdy dwuwers powinien móc funkcjonować samodzielnie, "być jak cenny kamień". Każdy dystych jest niezależny od pozostałych i kompletny w znaczeniu, emocjach i jako komunikat. Przy czym trzeba też wyjaśnić, że pojęcie dwuwersu bardziej oznacza tu wers z mocną cezurą niż faktycznie dwa osobne wersy. Często ghazale były zapisywane w strukturze poziomej:

wers (przerwa) wers -> razem dwuwers.
wers (przerwa) wers itd.

Zbiór mógł obejmować od pięciu do dwunastu lub jak podają inni piętnastu dwuwersów.

Beher

To nic innego jak metrum, które powtarza się we wszystkich wersach według tego samego schematu.

Radif

Radif to w zasadzie coś w rodzaju refrenu. W każdym kuplecie (z wyjątkiem pierwszego, o czym za chwilę) drugi wers musi się kończyć tym samym wyrazem lub frazą, co do zasady musi być dokładnym powtórzeniem wyrazu lub frazy w tej samej formie gramatycznej.

Qaafiyaa

Kaafija to monorym, który powtarza się przez cały ghazal. Rym ten występuje w każdym drugim wersie każdego dystychu i poprzedza bezpośrednio radif.

Matla

Matlą nazywa się pierwszy dwuwers, różni się on od pozostałych formalnie tym, że radif powtarza się w nim na końcu każdego wersu.

Maqta

Maqta to odwołanie się do autora ghazala, które musi wystąpić w ostatnim dwuwersie, jako podanie jego imienia lub pseudonimu wprost albo w sposób metaforyczny czy inaczej zakamuflowany.

Historia

Ghazal powstał w Iranie ok. X w. jako modyfikacja perskiej odmiany kasydy, która z kolei przybyła do Persji z Arabii. W perskim wykonaniu kasyda była panegirykiem na cześć władcy. Ghazal wyodrębnił się z części otwierającej kasydę zwanej tashbib,[1] w której poeta, zanim przeszedł do pochlebstw na rzecz władcy, mógł mówić ogólnie o miłości i pięknie, człowieku, naturze, życiu i śmierci. Niektórzy uważają, że ghazal wywodzi się z ludowej poezji perskiej, o której jednakże brak informacji.[2]

Podczas ekspansji islamu ghazal w XII w. trafił do Indii. Mniej więcej w tym czasie zaczął powstawać język urdu, na bazie dialektów północnoindyjskich z silnymi wpływami języków: perskiego i arabskiego (w mniejszym stopniu również tureckiego). W czasie panowania Wielkich Mogołów na Półwyspie Indyjskim urdu stał się językiem literackim. Mogołowie przynieśli ze sobą wiele perskich wzorców kulturowych, w tym również ghazal, który z biegiem czasu stał się główną formą poezji w języku urdu.

Początki ghazali na Półwyspie Indyjskim wiąże się z Amirem Chusro (ang. Amir Khusro, 1253-1325) z północnych Indii (Sułtanat Delhijski), jakkolwiek Amir Chusro pisał ghazale w jęzku perskim. Prawdziwy rozkwit tej formy nastąpił na południu Indii na dworze sułtanów Kutb Szahi (ang. Qutb Shahi), w mieście Hajdarabad.[3] Za pierwszego oryginalnego poetę urdu uznaje się Uali Mohammeda Uali (ang. Wali Mohammed Wali, 1667-1707), zwanego również Uali Dekani, czyli Uali z Dekanu (miasto Hajdarabad znajduje się właśnie na płaskowyżu Dekan). Wkład tego poety w literaturę języka urdu jest porównywalny z rolą Mikołaja Reja w literaturze polskiej.

Niezależnie od rozwoju urdu, ghazale nadal powstawały w Iranie, czyli na Półwyspie Arabskim w jęzku perskim. Najsłynniejszym Irańskim twórcą ghazali był Hafiz, a dokładnie Khajeh Shamseddin Mohammad Hafiz-s Shirazi (ok.1325- ok.1389)(Hafiz to tytuł nadawany tym, którzy znają na pamięć cały Koran). Najsłynniejszym twórcą ghazali w urdu, był Mirza Ghalib (Mirza Asadullah Beg Khan, 1797-1869). Stosunek literatury perskiej do urdyjskiej [4] jest mniej więcej taki, jak literatury angielskiej do amerykańskiej.

Treść

Sama nazwa ghazal wywodzi się z arabskiego i oznacza "mówienie do kobiety", ale nazwa ta odwołuje się również do gazeli a raczej ich wielkich - smutnych i czujnych - oczu.

Ghazal jest utworem lirycznym, najczęściej liryką bezpośrednią, w której podmiot liryczny - namiętny i pełen pasji kochanek opisuje swój żal z powodu utraconej, nieodwzajemnionej, niespełnionej miłości, z powodu braku możliwości połączenia się z ukochaną osobą. Podmiotem lirycznym co do zasady jest mężczyzna, natomiast adresat może być nie tylko żeński, ale także męski, lub nieokreślony. W języku perskim jest to wynikiem gramatyki, ponieważ słowa nie mają końcówek rodzajowych, jak podają niektóre źródła [5] w urdu adresat liryki jest zawsze rodzaju męskiego. To oczywiście wprowadza pewne zamieszanie i podejrzenia, że ghazale opisują miłość homoseksualną. Jednakże, te podejrzenia w większości przypadków będą błędne. Jedna z legend [6] dotyczących życia i twórczości Hafiza, wyjaśnia nieco ten problem. Według legendy Hafiz w wieku lat 20 zakochał się w pięknej dziewczynie o imieniu Shakh-i-Nabat co oznacza Źdźbło trzciny cukrowej, dziewczyna miała poślubić księcia, z którym Hafiz nie mógł rywalizować, jako czeladnik w piekarni. Trawiony miłosną gorączką, szukając sposobu na spełnienie swego pożądania przypomniał sobie o obietnicy zmarłego około 300 lat wcześniej mistrza poetyckiego Baba Kuhi, pochowanego na wzgórzu niedaleko miasta. Baba Kuhi umierając obiecał,że każdy kto wytrzyma czuwając 40 kolejnych nocy przy jego grobie, otrzyma dar sztuki poetyckiej, nieśmiertelności oraz spełnienie najskrytszych pragnień serca. Hafiza najbardziej interesował ten ostatni podarunek. Codziennie po pracy chodził na wzgórze Baba Kuhi, mijając po drodze dom swojej ukochanej,aby utwierdzać się w słuszności podjętej próby. Czterdziestej nocy Hafizowi ukazał się Anioł Gabriel i podał poecie kubek z Wodą Nieśmiertelności, a także dał mu dar tworzenia poezji, a następnie spytał jakie są jego pragnienia. Hafiz porażony pięknem Anioła zapomniał zupełnie swojej ukochanej Shakh-i-Nabat i pomyślał: "Skoro tak piękny jest Gabriel, boski Anioł, jakże piękny musi być Bóg" a następnie powiedział: "Chcę Boga!".

Ghazal jest bardziej poezją miłości, niż poezją o miłości. Miłości nie tylko w sensie relacji międzyludzkich, ale także miłości jako aspektu boskiego i jako definicji miejsca człowieka w świecie.[7]

Ghazal w literaturze zachodniej

Ghazalami interesowali się niemieccy romantycy. Pisali w tej formie Schlegel i Goethe. Kolekcję ghazali pod tytułem "Ghaselen" opublikował w 1821 r. August, Graf Von Platen (1796-1835).

Gazele i kasydy pisał Frederico Garcia Lorca, można je znaleźć w tomie "Divan de Tamarit" z 1934 r. Formalnie z formą ghazal wiersze Lorci nie mają zbyt wiele wspólnego, nie została w nich zachowana żadna z wyżej wymienionych reguł, poza tym, że strofy jego gazel (gacela - tak w oryginale nazywają się te wiersze) w większości wypadków stanowią samoistne całości, jakkolwiek sa to strofy i dwu i czterowersowe, również w ramach jednego wiersza. Natomiast niewątpliwie są to wiersze pełne miłości.

Przykłady


Przed Tobą, olśnień serca - mam wysławiania żądzę:
przed Tobą, wyznań serca - mam wysłuchania żądzę.

Skąd tedy, przed rywalem, pod tą rzeczą odwieczną
aj, jakżeż niedorzeczną! mam jej skrywania żądzę?

Dziś zasię, w Nocy Mocy łask pełnej i zaszczytów,
śniąc z tobą aż do świtu, mam ich poznania żądzę.

Och biada! Czyż w ciemności tej nocy takiej świętej,
ja perły tej bezcennej - mam przewiercania żądzę!

Z tą nocą już mi przybądź pomocą Ranny Wietrze,
bo jako słońce, przecie - mam rozkwitania żądzę.

Przed Tobą, z Twojej drogi, umiatam proch rzęsami:
a w tym własnego na niej - mam uwzniaślania żądzę.

I Tobie - tak jak Hafiz - ku złości swych rywali,
wciąż rozwiązłych gazali - mam związywania żądzę.


Hafiz, "Ghazal XV", tłum. T.M. Filip[8]


10

Piękno jaśnieje blaskiem nieprzeciętnym. Czyż nie?
I na słońcu też piękność jaśnieć może. Czyż nie?

Jednak nasze biedne serca pełne są bólu.
Każdy oddech przybliża nam Dzień Sądu. Czyż nie?

Ojcze, Mojżeszu, to płomień twego serca był
tak wielki, że mógł nawet góry spalić. Czyż nie?

Lecz w nocy gdyśmy się spotkali wiedziałem, że
ćma uszła z życiem przed płomieniem lampy. Czyż nie?

Choćbyśmy w proch się rozpadli, to ciebie trudno
byłoby nakłonić do rozsądku. Czyż nie?

Wczoraj gdy spacerowałem, niespodziewanie
natknąłem się na czaszkę. To nas czeka. Czyż nie?

Ona zdała się mówić: "Stąpaj delikatnie
po drodze życia. Tą drogą szło wielu. Czyż nie?"

Hurysy zazdrościły piękna miłej mej.
Mirze, czy potrafisz to oddać w gazelu, czy nie?

Mohammad Taki Mir Ghazal 10, tłum.J.Krzyżowski

VIII.


Oddaję swego ducha
Podniosłą siłę wiatrom
Oddaję swoją mądrość
I swą naukę wiatrom.

Oddaję swą pokutę
I swą ascezę wiatrom -
Oddaję dzisiaj wszystko
To obłąkanie - wiatrom.

Niech skroń mi zajaśnieje,
Niech twarz się rozpogodzi:
Oddaję wszystkie zmarszczki -
I ich przyczynę - wiatrom.

Oddaję swe zwątpienia
I wszystkie zamyślenia -
Pijane miodem Lipca
I sokiem wina - wiatrom.

Oddaję twe kazanie,
Że niby duch takowy,
Co z bredni się wyzwolił -
Do piekła idzie - wiatrom.

Oddaję, co się szarzy
I to, co się błękici
I wszystko co mistycznie
Zapada w próżnię - wiatrom.

Oddaję to, co burzy
I grozi anatemą
Kacerzy w prochy wali
I głupców straszy - wiatrom.

Oddaję to co belfrzy -
I to co bakałarzy -
I to co klasztoruje
I co popuje - wiatrom!

Hafiz Ghazal VIII tłum. A. Lange


Gazela o umarłym dziecku


Każdego wieczora w Granadzie,
każdego wieczora umiera dziecko.
Każdego wieczora woda zasiada
do gawędy z przyjaciółmi.

Mech porasta skrzydła zmarłych.
Wiatr zamglony i wiatr czysty
to bażanty nad wieżami,
dzień to chłopiec poraniony.

Nie było w powietrzu ani źdźbła jaskółki,
gdy w grocie wina zobaczyłem ciebie.
Nie było na ziemi kryszyny obłoku,
kiedyś się w rzece utopiła.

Na góry opadł jakiś olbrzym wodny,
wirowała dolina z psami i liliami.
Twoje ciało z ciemnym fioletem mych dłoni
leżało martwe na brzegu, niby archanioł zimna.


F.G.Lorca, tłum. J.Winczakiewicz w F.G.Lorca "Poezje", Książka i Wiedza, Warszawa 2003

Odnośniki

Przypisy

  1. ^ Historia Ghazali po angielsku
  2. ^ The Ghazal Form
  3. ^ Louis Werner: Podarunek ghazali (ang.)
  4. ^ A Literary History of Persia
  5. ^ Ghazal -ABOUT the GENRE
  6. ^ The Legends of Hafiz
  7. ^ Aijaz Ahmad w "Ghazals of Ghalib Version from Urdu" Oxford University Press, New Delhi 1994
  8. ^ Hafiz, Gazele, Oficyna Literacka, Kraków 1991

Do zobaczenia

Źródło: "http://poewiki.vot.pl/index.php?title=Ghazal"

Ostatnio zmieniane o 13:22, 6 kwietnia 2013


[PoeWiki]

Edytuj
Historia strony

Ostatnie zmiany
Losuj stronę
Lista uczestników
Co nowego?
Czerwony Pokój
Kategorie stron
Wszystkie strony


Co tu prowadzi?
Zmiany w powiązanych

Strony specjalne