Wersja do druku Brak logowania
Zaloguj mnie | Pomoc

Fornyrdislag

Spis treści


Fornyrdislag (staronordyjskie fornyrðislag) - aliteracyjne metrum wiersza nordyckiego. Obecne w Eddzie poetyckiej oraz Beowulfie. W metrum tym wersy są ułożone w pary. W każdym wersie występują 2 akcenty. Liczba nieakcentowanych sylab jest zmienna. Aliterowaną spółgłoskę wyznacza pierwsza akcentowana sylaba drugiego wersu. Druga akcentowana sylaba drugiego wersu współgra też z drugą akentowaną sylabą pierwszej (wspólna samogłoska lub któraś spółgłoska). Ten wzór jest czasem rozluźniany w następujący sposób:

Jeśli chodzi o graficzną prezentację, to czasami pary wersów fornyrdislagu są łączone w jeden wers. Ten ostatni zabieg jest szczególnie częsty w poezji staroangielskiej. Ważnym elementem tej formy, podobnie jak wszystkich innych form aliteracyjnych, jest rozważnie wprowadzana różnorodność możliwa dzięki wspomnianym powyżej rozluźnieniom wzoru. Obecność tych odejść od podstawowego wzoru może być zaletą utworu, a nie wadą.

Oto przykład klasycznego fornyrdislagu z Wieszczby Wölwy (Völuspá) w tłumaczeniu na szwedzki oraz dla porównania w domowej roboty tłumaczeniu po polsku:

  Po staronordyjsku   Po szwedzku   Po polsku
 

Hljóðs bið ek allar
helgar kindir,
meiri ok minni
mögu Heimdallar;
viltu at ek, Valföðr,
vel fyr telja
forn spjöll fira,
þau er fremst of man.

 

ren mig alla
heliga släkten
större och smärre
söner av Heimdall;
du vill ju, Valfader,
att väl jag täljer
forntida sägner,
de första, jag minnes[1]

 

Z ochotą słuchajcie
Heimdala synowie,
potężni i skromniejsi
potomni jego
opowieści śpiewanej,
z woli Odyna -
o dawnych dziejach
z dna mej pamięci.

Warto zwrócić uwagę na to, że niektóre z powyższych aliteracji wynikają z zastosowania równoważności pewnych spółgłosek (h z brakiem spółgłoski, f z s).

Jak zwróciliśmy uwagę, fornyrdislag jest niekiedy układany, w strofy po 4 pary wersów. Jest to szczególnie charakterystyczne dla poezji staroangielskiej. Pierwsza strofa Beowulfa wygląda tak:

Hwæt! wē Gār-Dena      in geār-dagum
þēod-cyninga      þrym gefrūnon,
þā æðelingas      ellen fremedon.
Oft Scyld Scēfing      sceaðena þrēatum,

 

LO, praise of the prowess of people-kings
of spear-armed Danes, in days long sped,
we have heard, and what honor the athelings won!
Oft Scyld the Scefing from squadroned foes,[2]

Stąd nie dziwi następująca forma oficjalnego polskiego tłumaczenia Wieszczby Wölwy autorstwa Apolonii Załuskiej-Strömberg:

Słów mych słuchajcie, potomkowie święci,
Wyżsi i niżsi Heimdalla synowie,
Każesz mi mówić, Ojcze Wszechpotężny
O dawnych dziejach, jak sięgnąć pamięcią.

Zastosowano tutaj biały wiersz jedenastozgłoskowy połączony z zestrojami głoskowymi.

Przykład współczesnej realizacji

W. H. Auden użył omawianej formy do napisania poematu "The Age of Anxiety" (1947 r.)

Oto fragment:

Now the news. Night raids on
Five cities. Fires started.
Pressure applied by pincer movement
In threatening thrust. Third Division
Enlarges beachhead. Lucky charm
Saves sniper. Sabotage hinted
In steel-mill stoppage. Strong point held
By fanatical Nazis. Canal crossed...

Auden nawiązał do wariantu fornyrðislag używanego w literaturze staroangielskiej, określanego w angielskiej tradycji historycznoliterackiej jako "staroangielski wiersz aliteracyjny" (ang. "Anglo-Saxon alliterative verse" - trzeba pamiętać, że staroangielski, ang. Anglo-Saxon, był odrębnym językiem, bliższym staronordyckiemu niż współczesnemu językowi angielskiemu). Wiersz staroangielski zapisywano wersami o czterech akcentach i wyraźnej średniówce między hemistychami, zatem każdy z takich wersów był odpowiednikiem pary wersów w fornyrðislag. Auden nawiązał również do wprowadzonych przez poetów języka staroangielskiego innowacji, takich jak dwie równoległe aliteracje przed i po średniówce bądź też aliterowanie tylko jednej pary wyrazów (czyli schemat, odpowiednio, ab|ab bądź ax|ay w miejsce typowego aa|ax, por. drugi i piąty wers przytoczonego fragmentu; przy czym piąty wers jest przypadkiem granicznym, zależnie od tego, jak potraktujemy współbrzmienie "beachhead/charm").

Inną ciekawostką tradycji staroangielskiej, także podchwyconą przez Audena, był fakt, że zbitki spółgłoskowe sp-, st- i sc- były traktowane jako odrębne jednostki, zatem st- można było aliterować z st-, ale już nie z sp- (por. siódmy wers fragmentu). Natomiast odejściem od tradycji jest aliteracja "cities/started" z drugiego wersu; o ile obie litery mają jednakową wartość fonetyczną [s] we współczesnym angielskim (czyli jest to porządna aliteracja "na słuch"), o tyle w staroangielskim mocą tradycji aliterowano c z c, niezależnie od wymowy w konkretnym słowie (którą mogła być [k] albo [cz]/[tʃ]), czyli "na wzrok".

Warto też zwrócić uwagę na to, że Auden zadbał o różnorodność metryczną poszczególnych wersów, aby podkreślić odrębność zastosowanej formy od zwyczajowych we współczenym angielskim odmian regularnego wiersza, opartych na stopach metrycznych.

Jak by to mogło wyglądać po polsku

W tradycji literatury polskiej fornyrdislag się nie pojawia. W czasach średniowiecza bariera językowa była zbyt duża, a od czasu renesansu dominowały formy, które trafiły do nas z krajów romańskich (czyli albo klasyczne formy greckie, albo formy powstałe w czasoprzestrzeni poezji prowansalskich i włoskich trubadurów). Ten związek literacki jest na tyle silny, że do oddawania fornyrdislagu w naszym języku raczej stosowano niezmiennik sylabowy.

Dla ilustracji zobaczmy, jak mogłaby wyglądać polska współczesna realizacja tej formy:


Noc wyniosła    nad nami się wznosi,
Kryształ jej kuli    kształty ścisnął,
Obserwacje warto    wznowić chyba -
Tak rzadko rozrzedza się    tu rzeka chmur.

Ustawię więc statyw    ze sferą armilarną,
Tor gwiazd splątany    tropić będę,
Chociaż chłód    chwyta styczniowy,
A powieki mnie wrzucić    w wyrwę chcą snu.

Już dawno dane    dały ten obraz,
Lecz słowa profesorów    przeskoczyć nie jest łatwo -
Zjawiska poprawiają    według litery,
Choć potoki natury    tętnią inaczej -

W księgach wiekowych    zamknięte ich oczy.
Buduję więc dalej    drobny ten opis;
Siwe ścieżki    przekreślają już mą głowę.
Czy na skończenie    czasu mi starczy?


W słowie "wznosi" literę "z" slyszę słabo, natomiast mocno "n" -


wznosi
W słowie "zamknięte" co prawda potykam się mocno o dźwięk "k", ale wszystko jedno słyszę:


zamkNIĘte


Szczęśliwego Nowego Roku, -- (wlod [zdr] Ty) rozm. 20:08, 1 stycznia 2012 (CET)

Przykład ten dosyć dobrze pokazuje zalety i trudności tej formy w polskim wykonaniu. Przede wszystkim nie mamy do czynienia z żadną tradycją tej fromy, więc trudno podejmować decyzje co do sytuacji wychodzących poza standard. Nie wiadomo bowiem, czy należy zachować rozróżnianie aliteracji na sp-, st- i sc-. Czy można aliterować ś z s lub si? Co z w i wi? Kolejna trudność to przyimki z oraz w - czy stanowią one część sylaby po nich, czy też nie (można znaleźć argumenty za oboma rozwiązaniami). Kolejna trudność to trudność składniowa. Po polsku można dosyć swobodnie kształtować kolejność wyrazów, aby zachować zrozumienie. Jednak jest to tylko część prawdy. Permutacje słów oczywiście niosą ze sobą zmiany w rejestrze. Jedne ciągi są po prowstu wspaniale współczesne, inne zaś trącą nieco myszką lub kabaretem. Czasami zachowanie brzmienia w fornyrdislag wymaga, aby zmienić kolejność wyrazów. Kolejna trudność to znajdowanie samych aliteracji. Język polski jest tutaj bardzo podstępny. Często człowiek cieszy się, że już znalazł wyraz o oczekiwanym brzmieniu, ale w formie podstawowej. Tymczasem umieszczenie jej w kontekście oznacza wprowadzenie odmiany, która nierzadko przesuwa akcent. Samo szukanie aliteracji jest bardzo pracochłonne - nie jesteśmy w tym szkoleni. Oznacza to z jednej strony bardzo silne parcie na tworzenie metafor (to dobrze), ale z drugiej strony dramatycznie zawęża to pole panowania nad składnią. Efektem tego jest powstawanie ciągów zdaniowych długości jednego dislagu (wersu w powyższym układzie) w wyniku czego powstają krótkie cząstki zdaniowe i rwany tok wypowiedzi (to samo zresztą widoczne jest powyżej u Audena).

W ręku jednak sprawnego poety może to być świetna forma. W języku polskim aliteracje łatwo można schować wewnątrz wyrazów, co może dać efekt taki, że osoba nieobeznana nie będzie w stanie stwierdzić, co organizuje tok rytmizacji utworu - pełne zaskoczenie może być tutaj zaczątkiem sukcesu.

Referencje

Przypisy

  1. ^ Tłumaczenie Erik Brate
  2. ^ Tłumaczenie Francisa B. Gummere

Źródło: "http://poewiki.vot.pl/index.php?title=Fornyrdislag"

Ostatnio zmieniane o 22:40, 1 stycznia 2012


[PoeWiki]

Edytuj
Historia strony

Ostatnie zmiany
Losuj stronę
Lista uczestników
Co nowego?
Czerwony Pokój
Kategorie stron
Wszystkie strony


Co tu prowadzi?
Zmiany w powiązanych

Strony specjalne