Wersja do druku Brak logowania
Zaloguj mnie | Pomoc

Cynghanedd

Cynghanedd (wym. [kəŋ̊'haneð]) to wzór brzmieniowy, który muszą przestrzegać tradycyjne formy poezji walijskiej (np. englyny). W dosłownym tłumaczeniu słowo to oznacza "harmonię". W ogólności we wzorze tym chodzi o to, aby przez powtarzanie podobnych brzmień zwiększyć dźwiękową ekspresyjność wersu. Warto wiedzieć, że ta forma ekspresji wpływa na nasze umysły w bardzo intensywny i niskopoziomowy (podświadowmy) sposób.

Zanim przejdziemy do szczegółowego omówienia tej harmonii warto zdać sobie sprawę z dwóch rzeczy. Po pierwsze akcenty główne w języku walijskim podobnie jak w polskim padają na przedostatnią sylabę w dłuższych wyrazach, zaś w wyrazach jednosylabowych (w pewnym uproszczeniu) na jedyną sylabę w wyrazie.[1] Ten system jest pozornie bardzo zbliżony do polskiego. Istotną różnicą w akcentowaniu jest jednak zjawisko długich i krótkich samogłosek występujące w walijskim.

Druga ważna uwaga dotyczy długości typowego wersu w poezji walijskiej. Taki wers składa się z siedmiu sylab. Taka długość sprawia, iż w naturalny sposób wers dzieli się na dwie[2] lub trzy intonacyjne frazy (czasami frazy te są jednowyrazowe.

Istnieją co najmniej trzy główne rodzaje cynghanedd[3]:

Spis treści

Cynghanedd Gytsain

Z tego rodzaju harmonią mamy do czynienia, gdy powtarza się określony wzorzec spółgłoskowy. Oto podrodzaje:

=> Cynghanedd Groes (harmonia siatkowa)

W wypadku tej harmonii ciąg spółgłosek pojawiający się przed głównym akcentem pierwszej części wersu musi być taki sam jak ciąg spółgłosek przed głównym akcentem drugiej części wersu. Niekiedy również ciąg spółgłosek po samogłosce akcentowanej musi wchodzić w zakres powtórzenia. Oto przykład po walijsku

 
clawdd i ddal | cal ddwy ddwylaw[4][5]     /c l dd dd ' l | c l dd dd ' l
 

Mamy tu do czynienia ze wzorcem c l dd dd ' l, który występuje po obu stronach cezury. Akcentowane samogłoski to "a" (krótka głoska jednorodna) oraz "wy" (dyftong /uj/). Zgodnie ze wzorcem muszą one być różne.

Warto zwrócić uwagę na fakt, że nie jest istotne, ile razy dana spółgłoska się pojawi pod rząd. W związku z tym poprawny jest wers:

Gwr eres wyd | garw ei sain     /g r s ' | g r s '

W cynghanedd groes w drugiej połowie wersu nie występują spółgłoski, które nie biorą udziału w powtarzaniu dźwięków spółgłoskowych. Samogłoski nie akcentowane mogą być dowolne.

Jak widzieliśmy powyżej niekiedy powtarzany ciąg spółgłosek sięga poza ostatni akcent członu wersu. Dodatkowego wyjaśnienia wymaga zatem kwestia tego, kiedy powinno się to odbywać. Otóż w tekstach walijskich tego rodzaju rozwiązanie ma miejsce, gdy drugi człon jest akcentowany na przedostatniej sylabie. Tak się składa, że w języku walijskim, słowa wielosylabowe mają specyficzny akcent poboczny na ostatniej sylabie. Ten dodatkowy element prozodyczny powoduje, iż w cynghanedd groes ciąg spółgłosek między samogłoską akcentu głównego a samogłoską akcentu pobocznego musi być wzmocniony przez ciąg spółgłosek po ostatnim akcencie głównym pierwszego członu (i jeśli jest na to szansa, przed akcentem pobocznym tegoż).[6]

Zasada ta w adaptacji na grunt polski będzie dawała w wyniku sytuację w której prawie zawsze rozciąganie powtarzania spółgłosek na obszar po akcencie głównym nie będzie konieczne jak tutaj:

pożeram | parzący śnieg -   / p ż '...| p rz '...

lub tutaj

sepia czymś | spaja części    /s pj cz '...|s p j cz '...

Jednak nie jest tak do końca. Mianowicie niektóre zestroje akcentowe o rytmie daktylicznym uzyskują w języku polskim akcent poboczny na ostatniej sylabie. W takich sytuacjach - zgodnie z zasadami walijskiego cynghanedd - będzie trzeba rozszerzyć zakres powtarzania poza akcent główny.

Cynghanedd Groes ma jeszcze swoje podgatunki, o których piszemy dokładniej poniżej.

Cynghanedd Groes Gytbwys Acennog (harmonia siatkowa z równym akcentowaniem)

Tą nazwą określa się sytuację, gdy sylaba głównego akcentu przypada w tym samym miejscu licząc od początku części. Oto przykład po walijsku:

Gwaed y Groes a gwyd y graith[7][8]     /g d gr '... | g d gr '...

Oto możliwa interpretacja tego przepisu po polsku

 
Żal
    Wyrwany | w urwisko mrok    / w r w '...| w r w '...
    napina | napędem brak;    / n p '...| n p '...
    pożeram | parzący śnieg -    / p ż '...| p rz '...
    ulewa | oliwi krzyk.    / l '...| l '...

Jednak wydaje się, że po walijsku harmonie podkreślają kluczowe elementy wersu, czyli zwykle w powtórzeniach bierze udział ostatnia sylaba akcentowana. Dlatego właściwsze wydaje się rozumienie tej harmonii zrealizowane tutaj:

Nuda
Czysty stół | - czas tu stoi,     /cz s t s t '... | cz s t s t '...
Sepia czymś | spaja części    /s pj cz '...|s p j cz '...
pozy nóg | i paznokci.            /p z n '...| p z n '...

(Tutaj uwaga: w wyrazie sepia mamy zmiękczenie "pi", które traktujemy jak dwugłoskę "pj".)

Cynghanedd Groes Gytbwys Ddiacen (harmonia siatkowa bez równego akcentowania)

Tutaj dopuszcza się umiejscowienie akcentu w innej pozycji sylabowej. Oto przykład:

Pomysł
Tworzywo | otworzyłem     / t w rz ' ... | t w rz '...
bez ręki | i bezruchem        / b z r ' ... | b z r '...
szulersko | oszalałym.        / sz l ' ... | sz l '...

W przykładzie tym wadliwy jest pierwszy wers, gdyż akcentowana sylaba w obu częściach wersu zawiera tę samą samogłoskę. W pozostałych wersach samogłoska jest inna, więc odpowiadają one założonemu wzorcowi bez zarzutu. W każdym z wersów akcent w pierwszej cząstce wersu pada na drugą sylabę, zaś w drugiej cząstce akcentowana jest sylaba trzecia. Ta różnica decyduje o klasyfikacji w tej kategorii.

Cynghanedd Groes o Gysswyllt (harmonia z przesuniętą cezurą)

W tym wypadku dopuszcza się, aby powtórzenie spółgłosek zaczynało się przed miejscem podziału wersu na dwie główne części. Oto przykład po walijsku:

Y colyn cêl | yn y cwm[9][10]     / [c l n {c ] l | n c} ...

Tym razem ciągi odpowiadających sobie spółgłosek zachodzą na siebie. W celu wyraźniejszego zaznaczenia ciągów umieściliśmy je tutaj w nawiasach: pierwszy ciąg w nawiasach kwadratowych, [...], drugi ciąg w nawiasach wąsiastych, {...}.

=> Cynghanedd Draws (harmonia mostowa)

Główna zasada jest taka sama jak w cynghanedd groes, ale przed ciągiem powtarzanych spółgłosek mogą pojawić się inne spółgłoski. Oto przykład:

Myned | sydd raid | i minnau'[11][12]     /m n ...| ... | m n n ...

W wersie tym między słowami myned a minnau znajduje się naturalna fraza, która nie przeszkadza w zaistnieniu harmonii. Po polsku stosowny przykład brzmi tak:

 
Przygnębienie
    Pod mostem | wśród | podmuchów    / p d m'...|...| p d m'...
    kucnąłem | aż | koc nerwów    / k c n'...|...| k c n'...
    ścisnął | płuca w | sieć ostów skostniałych,    / ś ć'... | ... | ś ć'...
    gęstych | jak treść | guzów.    / g'... | ... | g'...

Z ciekawszych rzeczy warto zwrócić uwagę na to, że w ostatnim wersie odpowiedniość spółgłosek sprowadza się do aliteracji. To sugeruje, iż być może cynghanedd to taka uogólniona forma właśnie tego środka.

Cynghanedd Sain (harmonia tonalna)

W tym rodzaju cynghanedd wyróżnione są trzy segmenty wersu, które są połączone brzmieniowymi asocjacjami. Przy czym pierwszy segment ma być połączony z drugim, a drugi z trzecim. Najbardziej typowa realizacja (według niektórych cynghanedd sain to wyłącznie ten przypadek) polega na użyciu (pół)rymu dla pierwszego połączenia i zbieżności spółgłosek dla drugiego. Oto przykład siedmiosylabowego wersu po walijsku:

Hual | gófal | a géfais[13][14]

oraz wersu dziesięciosylabowego:

lletryt kallon | donn | ef ai dengys--grud

Proszę zwrócić uwagę na to, iż wyraz grud znajduje się poza zakresem wyrazów branych pod uwagę przy określaniu harmonii.

Po polsku ten rodzaj harmonii można byłoby zrealizować tak:

Gniew
Napęczniała. | goła | głowa śrutem,
ogniem, | wrzaskiem | wgrywa
w podwzgórze | hale | chlewa,
a spięcie | wszędzie | fruwa.

W powyższym przykładzie w pierwszym, dziesięciosylabowym wersie wyraz śrutem znajduje się poza zakresem słów branych pod uwagę przy określaniu harmonii. W trzecim wersie wykorzystujemy fakt, iż h oraz ch reprezentują tę samą głoskę. Podobnie w ostatnim wersie zgodność w oraz f uzyskujemy dzięki temu, iż w w wyrazie wszędzie jest bezdźwięczne, a zatem tożsame z f.

Nie jest to jednak jedyna możliwość. Oto przykład zaczerpnięty z gramatyki Einiona:

yn lláwen | lléwych | ystlys,[15]

Warto jednak zwrócić uwagę na to, że powyższą formę można sklasyfikować jako przykład cynghanedd lusg (poniżej). Dodatkowo w typowym cynghanedd sain powiązanie aliteracyjne zazębia się z powiązaniem rymowym tzn. mamy tutaj układ postaci: rym-aliteracja-rym-aliteracja, w którym jedno powiązanie występuje na przemian z drugim. Tymczasem w powyższej realizacji mamy: aliteracja-aliteracja-rym-rym. Widać zatem, iż typowe rozwiązanie powoduje ściślejsze wewnętrzne powiązanie elementów wersu i jego większą spójność.

Cynghanedd Lusg (harmonia końcowa)

Przedostatnia sylaba wersu jest akcentowana i rymuje się ona (półrymem) z ostatnią sylabą pierwszej połowy wersu. Oto możliwa siedmiosylabowa realizacja po walijsku:

A buan[ed] | y rh[ed]y[16][17]

tak zaś wygląda realizacja dziesięciosylabowa zaczerpnięta z dwunastowiecznego poety Cynddelw:

Balch ei fugun[awr] | ban nef[awr] ei lef[18][19]

Tak zaś mogłoby to wyglądać po polsku:

Wstyd
Paląc[o] | drży niep[o]kój.
Nie moż[na] | już i[na]czej -
pod gardł[o] | pcha się "wcz[o]raj",
pąso[wy] | spiętrza [wy]strój.

Tutaj podziały między segmentami wersów nie są jednak wystarczająco wyraźne. W istocie paląco | drży można uważać za swego rodzaju przerzutnię, gdyż fraza kończy się dopiero za wyrazem drży Nieco może lepszym przykładem jest następujący englyn:

Zawiść
Kto na [to] | mógł poz[wo]lić?
W margin[es] | moją [przes]trzeń
wepchnę[li]. | Taki [Pi]ku[ś]
na ich czel[e]. | Niech [żre] maź!

W języku walijskim odpowiedniość rymowa jest realizowana jak w powyższych przykładach - akcentowana przedostatnia sylaba wersu wchodzi we współbrzmienie z ostatnią - nieakcentowaną - sylabą przed cezurą. Gdybyśmy chcieli zobaczyć, co się dzieje, gdy zażyczymy sobie jednak współbrzmienia z ostatnią sylabą, ale akcentowaną, to możemy oczekiwać efektu jak w poniższym utworze

Cierpienie
Palący str[ój] | usp[ój]nił
szarpliwość dn[a], | a b[a]nał
kręci szn[ur] | - kto mi [ur]żnął
śpiew i szkł[o] | żrące wt[o]pił?

Jak sobie ułatwić życie

Reguły cynghanedd można sobie czasami obchodzić. Oto tradycyjnie usankcjonowane wyjątki:


Poeci walijscy często stosowali w praktyce następujące wyjątki, które nie były oficjalnie uznawane:

Mamy też zupełną nowość:

Tutaj możesz dowiedzieć się więcej o tych wyjątkach.

Ciekawostki

Wraz z zainteresowaniem poezją walijską coraz częściej pojawiają się w Polsce wzmianki o formie cynghanedd:

Linki zewnętrzne

Przypisy

  1. ^ John T. Koch, Celtic Culture: A Historical Encyclopedia, Tom 1, s. 538, ABC-CLIO, ISBN 978-1851094400
  2. ^ John T. Koch, Celtic Culture: A Historical Encyclopedia, Tom 1, s. 538, ABC-CLIO, ISBN 978-1851094400
  3. ^ Podział za: John T. Koch, Celtic Culture: A Historical Encyclopedia, Tom 1, s. 538-539, ABC-CLIO, ISBN 978-1851094400
  4. ^ Gwerful Mechain (1462-1500), I’r cedor (pol. Do waginy), za: Katie Gramich, Orality and Morality: Early Welsh Women’s Poetry, Cardiff University
  5. ^ Po polsku treść tego wersu można oddać tak: futerko dla błogiej pary jąder, delikatne runo; a angielskim tłumaczeniem w: Katie Gramich, Orality and Morality: Early Welsh Women’s Poetry, Cardiff University
  6. ^ Michael Hammond, The phonology of Welsh synghanedd, Lingua, 122 (2012), ss. 386-408.
  7. ^ Fragment englynu Ioan Madog za: John T. Koch, Celtic Culture: A Historical Encyclopedia, Tom 1, s. 538 oraz The National Assembly for Wales. The Record of Proceedings, Wednesday, 15 November 2006.
  8. ^ Po polsku treść tego wersu można oddać tak: krew krzyża usuwa tę bliznę.
  9. ^ Za: John T. Koch, Celtic Culture: A Historical Encyclopedia, Tom 1, s. 538], Wednesday, 15 November 2006.
  10. ^ Po polsku treść tego wersu można oddać tak: ukryte w dolinie żądło.
  11. ^ Fragment utworu Roperta ap Gwilym Ddu za: John T. Koch, Celtic Culture: A Historical Encyclopedia, Tom 1, s. 538
  12. ^ Po polsku treść tego wersu można oddać tak: jestem zmuszony odejść.
  13. ^ Fragment cywydd pt. Cystudd y Bradd (wal. Cierpienie poety) autorstwa Dafydda ap Gwilym. Za Dafydd ap Gwilym: a selection of poems - s. 197, red. Rachel Bromwich, gGomer Press, 1982
  14. ^ Opis za: Johannes Heinecke, Einführung in die Walisische Sprache, Berlin/Lannion, 1999, dostępne z sksk.de.
  15. ^ Fragment zaczerpnięty z Welsh Poetry - Part II: Englynion by Welshbard
  16. ^ Za: Michael Hammond, The phonology of Welsh cynghanedd, Lingua, 122 (2012), ss 386-408.
  17. ^ Co można oddać jako: i jak szybko biegniesz.
  18. ^ Za: Stephen C. Maulsby, The Harley Lyrics Revisited: A Multilingual Textual Community, ProQuest, UMI Dissertation Publishing, 2011
  19. ^ Co można oddać po polsku jako: jego wołanie jest dumne, gdy jego larum się wzniesie.

Źródło: "http://poewiki.vot.pl/index.php?title=Cynghanedd"

Ostatnio zmieniane o 06:05, 21 kwietnia 2018


[PoeWiki]

Edytuj
Historia strony

Ostatnie zmiany
Losuj stronę
Lista uczestników
Co nowego?
Czerwony Pokój
Kategorie stron
Wszystkie strony


Co tu prowadzi?
Zmiany w powiązanych

Strony specjalne