Wersja do druku Brak logowania
Zaloguj mnie | Pomoc

Akcent wyrazowy

(Przekierowano z Akcent główny)

Spis treści

Definicja

Akcent wyrazowy (zwany tutaj dalej akcentem) - to lokalne wyróżnienie jednej z sylab w wyrazie lub zestawie wyrazów (zob. zestrój akcentowy). Wyróżnienie to może mieć różny charakter: wydłużenie czasu trwania (akcent iloczasowy), zwiększenie głośności (akcent dynamiczny), podwyższenie lub obniżenie tonu (akcent toniczny). Warto zwrócić uwagę na to, że wspomniane wyróżnienie ma charakter lokalny i względny - czyli należy patrzeć, jak się ma dana sylaba w stosunku do sylaby poprzedzającej oraz następującej i badać wzmocnienie czy podwyższenie dźwięku właśnie w stosunku do nich.

Rola akcentu w języku

Akcent w języku polskim pełni rolę wspomagającą rozgraniczanie jednostek wyrazowych w obrębie strumienia dźwięków mowy. Chyba najdobitniej można doświadczyć tego, próbując zrozumieć osób mówiących uwspółcześnioną gwarą góralską. Osoby takie zwykle posługują się uwspółcześnionym słownictwem, ale akcentują wyrazy na pierwszą sylabę (jak w języku słowackim czy czeskim). Gdy wypowiadają szybko w sumie współczesne słowa, człowiek z nizin ma spore problemy z wyłapaniem, o co właściwie chodzi, choć słowa są przecież "nasze".

Jeszcze w inny sposób możemy sobie to uzmysłowić, przyglądając się ciągowi liter:

"rudegołeskamielinylondują".

Wyobraźmy sobie, że ktoś nam podał akcenty w następujący sposób:

"rudegołeskamielinylondując".

W tym momencie nie mamy wielkiego problemu z przyjęciem, że może chodzić o to, iż komuś spadły z szafki belemnity i lądując być może coś zrobiły, na przykład wyrządziły szkody. Z kolei, jeśli ktoś nam podsunął akcenty tak:

"rudegołeskamielinylondując",

to przy odrobinie wyobraźni staje nam przed oczami obraz załzawionego rudzielca, którego drobne, ale ciężkie, kamienne łzy spływają na nylonową sukienkę, wywołując przy okazji mocny wiatr. Można też akcenty rozłożyć także tak:

"rudegołeskamielinylondując",

czyli ktoś ląduje mieliny należące do rudego łeska (Rudy Łezka, to taki twardziel, który stale ma w oku łezkę). Oczywiście leśmianizm mieliny jest połączeniem melin i mielizn, a oba słowa pochodzą (jakoby) od mielenia. Mieliny to produkt ostateczny mielenia samolotu. (No cóż, fani Alicji po drugiej stronie lustra są wśród nas).

Zatem rozłożenie akcentów danego ciągu dźwięków może decydować o interpretacji tego ciągu. Szczęśliwi, że nasza tradycja kulturowa wyposażyła nas w takie ustrojstwo językowe (w końcu tradycja ta mogła się z nami obejść tak jak z koreańczykami, w których języku akcentu nie ma), możemy ruszać w kierunku dalszych rozważań na temat tego, jak akcent da się wykorzystać w tworzeniu wierszy. Chwilę się jeszcze zatrzymajmy i przyjrzyjmy się akcentom w poniższym, klasycznym ludowym tekście:

Wlazł kotek na płotek i mruga,
Ładna to piosenka, niedługa.


Sposób realizacji akcentu

W języku polskim akcent realizowany jest przez szeroko rozumiane zwiększenie energii wymawianej sylaby. Zwykle uzyskuje się to przez zwiększenie głośności i niekoniecznie jednoczesne podwyższenie tonu lub długości - odpowiada to w zasadzie wspomnianemu wyżej akcentowi dynamicznemu, zwłaszcza że zmiana tonu i długości są cechami przygodnymi.

W słowach mających więcej niż jedną sylabę, akcent pada najczęściej na przedostatnią sylabę wyrazu (zob. akcent paroksytoniczny), ale są wyjątki. Ponadto słowa wielosylabowe miewają kilka akcentów (najsilniejszy z nich nazywany jest akcentem głównym, pozostałe akcentami pobocznymi), zwłaszcza, gdy są słowami złożonymi.

Jeśli chcielibyśmy zobaczyć to na obrazku, to przyjrzyjmy się następującym wykresom:

Wykres fali dźwiękowej słowa aktualną.
Enlarge
Wykres fali dźwiękowej słowa aktualną.

Akcent w słowoformie aktualną pada na sylabę al. Na powyższym wykresie każda sylaba została zaznaczona odrębnym kolorem. Po dłuższej chwili wypatrywania jesteśmy w stanie stwierdzić, że rzeczywiście trzecia sylaba charakteryzuje się większą amplitudą (czyli zasięgiem góra-dół) niż sylaby poprzedzająca i następna oraz wyższym dźwiękiem (czyli większym zagęszczeniem fali dźwiękowej). Podobne zjawisko zaobserwujemy dla zobrazowanego poniżej wyrazu sytuację.[1]

Wykres fali dźwiękowej słowa sytuację.
Enlarge
Wykres fali dźwiękowej słowa sytuację.


Więcej szczegółów można poznać w artykułach:

Sposoby używania akcentu

Warto zwrócić uwagę na fakt, że akcent daje do ręki twórcy bardzo silne narzędzie stylizacyjne. Spójrzmy bowiem na ten fragment prozy:

Na progu wyniosłym morza, gdzie sosny rumiane cień błękitnawy na jasne piaski rzucają — oparły się wozy królewskie. Ustały zgonione konie, zarżnęły się w piasku skrzypiące koła.

St. Żeromski, Opowieść o Walgierzu Udałym

Widoczne w tym ułamku rozpoczynanie zdań (również podrzędnie złożonych) od amfibrachów sprawia, iż tekst z miejsca przestaje być zwykłą prozą, i zaczyna brzmieć jak coś niezwykłego, specjalnego. Umysł z miejsca wchodzi w tryb poszukiwania specyficznego nastroju. Czytelnik obeznany z tradycją literacką zapewne będzie chciał usłyszeć tutaj opowieść heroiczną, bo takie skojarzenia budzą stopy trójsylabowe). Czytelnik nieobeznany będzie natomiast podskórnie wyczuwał pewną osobliwość sytuacji.

W ten sposób wkraczamy w świat prozy poetyckiej, w której język przestaje służyć wyłącznie komunikowaniu faktów, ale staje się nośnikiem emocji. Oczywiście z podobnego rodzaju nacechowaniem języka uzyskanym za pomocą akcentów możemy też mieć do czynienia w utworach wierszowanych:

Co to tak się w głowie męci?
Rad bym duszę mą ocucił;
Ach, i z serca czy z pamięci
Coś wysnował i zanucił
Jakoś rzewnie czy miłośnie
I wesoło czy żałośnie,
Coś a bracie czy o bitwie,
O Koronie czy o Litwie?...

Wincenty Pol, Pieśń o ziemi naszej


Akcent (zwłaszcza, gdy wyraźnie podkreślony), który nie jest pierwszą sylabą słowa, forsuje poprzedzającą go krótką przerwę i jakby zaczyna nowe słowo (podsłowo):

Wydaje mi się, że takie podkreślenie występuje wyłącznie, gdy przesadnie chce się uwypuklić akcent. Może uda mi się znaleźć jakieś potwierdzenie, że tak rzeczywiście jest. alx d
Być może. Warto porównać zaoczny ze słowami zaogniony, zaopatrzony, itd. Wyczuwam różnicę pomiędzy "studiowałem zaocznie", a "stołówka była dobrze zaopatrzona". Przywiduje mi mię? -- {[(slf [zdr] Ty)] wlod}
Może dobrym wyjaśnieniem tego, o co Ci chodzi jest zjawisko opisane w tym artykule? alx d

Przykłady

Tutaj znajdują się dwa przykłady wykresów amplitud dźwiękowych słów z wyróżnionymi sylabami. Słowa zostały wyodrębnione z tekstu prozą nadawanego w Polskim Radiu.

Wykres fali dźwiękowej słowa aktualną.
Enlarge
Wykres fali dźwiękowej słowa aktualną.

Można odsłuchać tutaj.

Wykres fali dźwiękowej słowa sytuację.
Enlarge
Wykres fali dźwiękowej słowa sytuację.

Można odsłuchać tutaj.

Gdzie tutaj występują wspomniane wyżej przerwy? alx d

Wygląda na to, że to co nazwałem "przerwą", nie jest ciszą, lecz martwym trzymaniem tonu. Należy porównać tę samą sylabę wymawianą przed sylabą nieakcentowaną, z wymową, gdy poprzedza sylabę akcentowaną. Dla pełności, dobrze mieć przykłady w których ciąg dwóch sylab w dwóch przykładach jest ten sam, a różnią się tylko jedyną obecnością akcentu na drugiej w drugim przykładzie. (Teraz muszę już lecieć; może podam przykłady potem). -- {[(slf [zdr] Ty)] wlod}

Rozwiń mnie!!!

Źródło: "http://poewiki.vot.pl/index.php?title=Akcent_wyrazowy"

Ostatnio zmieniane o 14:33, 6 stycznia 2012


[PoeWiki]

Edytuj
Historia strony

Ostatnie zmiany
Losuj stronę
Lista uczestników
Co nowego?
Czerwony Pokój
Kategorie stron
Wszystkie strony


Co tu prowadzi?
Zmiany w powiązanych

Strony specjalne